De meeste sociale media apps, zoals Instagram, TikTok en Snapchat, hebben een minimumleeftijd van 13 jaar. Ook in de Richtlijn Gezond Schermgebruik staat het advies om niet met sociale media te starten voor kinderen 13 jaar zijn en daarna sociale media stapsgewijs te introduceren. Volgens de Europese wet (AVG) moeten kinderen tot 16 jaar toestemming van hun ouders hebben om een online account te maken, dus ook voor een sociale media-account.

Leeftijd zegt niet alles. Kinderen van 12, 13 en 14 jaar kunnen heel erg van elkaar verschillen. Misschien is je kind nog jonger en weet het eigenlijk al best veel over sociale media via vriendjes. Soms lijkt het alsof je kind nog helemaal niet bezig is met sociale media, maar kan dat in de werkelijkheid toch anders zijn.

Het is belangrijk om te kijken hoe dit bij je kind zit. Stel jezelf en je kind daarom de volgende vragen:

• Snapt je kind wat veilig is online? Snapt je kind bijvoorbeeld dat niet alles waar is wat mensen online zeggen? En weet je kind dat berichten en foto’s die je deelt blijven bestaan op het internet en dat je voorzichtig moet zijn met persoonlijke informatie?
• Weet je van je kind waarom ze op sociale media willen? Dat helpt namelijk om duidelijke afspraken te maken wat wel of niet mag.
• Weet je kind wat het kan doen als er iets vervelends gebeurt? Sociale media zijn namelijk vaak leuk, maar kunnen ook risico’s meebrengen. Het is belangrijk dat kinderen weten dat ze bij hun ouder terecht kunnen. Bijvoorbeeld als ze ongepaste filmpjes of foto’s zien of vervelende online gesprekken hebben.

Als je een of meerdere vragen hierboven met ‘nee’ beantwoordt, is het goed om samen met je kind verder te kijken wat het nog nodig heeft.

Als je alle vragen hierboven met ‘ja’ beantwoordt, dan kunnen jullie samen afspraken maken over het starten met sociale media. Denk daarbij aan de volgende dingen:

• Maak afspraken samen over tijd: spreek af hoeveel tijd je kind online mag zijn, op welke momenten en welke apps wel of niet mogen. Kijk hiervoor samen naar hoe ze een dag van 24 uur vullen: hoeveel uur slaap hebben ze nodig? Hoelang gaan ze naar school? Hoelang zijn ze met huiswerk bezig en hoeveel tijd besteden ze aan andere vrijetijd activiteiten? Welke tijd blijft er dan over voor sociale media?
• Maak afspraken samen over inhoud: spreek af welke (sociale media) apps wel of niet mogen. En wat ze binnen de apps wel en niet gaan doen. Houd hierbij rekening met de leeftijd van je kind en hoe goed ze om kunnen gaan met de risico’s van digitale media. Houd ook rekening met wat ze graag willen doen op sociale media. Het is belangrijk om hier samen over te praten om elkaar beter te begrijpen en om je kind beter te begeleiden.
• Gebruik ouderinstellingen: veel apps hebben opties om accounts te beveiligen of te volgen. Je kan soms ook bepaalde onderdelen van de sociale media-app uitzetten. Doe dit altijd zoveel mogelijk in overleg met je kind. Als je zomaar instellingen beperkt zonder uitleg of overleg, leidt dit tot weerstand. Dan kan het zijn dat je kind omwegen zoekt om toch te kunnen doen wat zij willen.
• Blijf betrokken: blijf vragen wat je kind online doet en praat over ervaringen. Maak dit net zo normaal als dat je vraagt naar hoe hun dag op school was. Doe dit zoveel mogelijk uit nieuwsgierigheid en openheid. Als je kind voelt dat je het alleen maar vraagt vanwege controle, dan werkt dat vaak de andere kant op en kan het zijn dat je kind juist minder vertelt.
  • Vraag je kind om dingen ook eens aan jóu uit te leggen! Misschien weet je kind veel meer over hoe sociale media of de online wereld werkt dan je denkt, en kun jij er zo ook nog iets nieuws over leren.
• Geef zelf het goede voorbeeld: laat zien hoe je zelf bewust met sociale media omgaat. Kies specifieke momenten waarop je sociale media gebruikt en laat ook zien dat je gedurende de dag niet de hele tijd op sociale media zit. Zet je notificaties uit en leer je kind hetzelfde te doen. Dat geldt ook voor schermvrije momenten: als je wilt dat je kind bij het avondeten niet op de telefoon zit, geef dan als gezin het goede voorbeeld en leg allemaal de telefoons weg.

Kortom

Wacht tot je kind 13 jaar is en laat het daarna stap voor stap kennismaken met sociale media. Kijk niet alleen naar de leeftijd, maar ook naar wat je kind al weet over veilig gebruik en maak samen duidelijke afspraken. Meer weten over veilig gebruik, en waar je als ouder op kunt letten? Lees meer in het artikel Mijn kind zit op sociale media: waar moet ik op letten?

De gegevens van wearables kloppen niet altijd precies. Metingen kunnen afwijken, bijvoorbeeld omdat de wearable niet goed aansluit. Of gegevens kunnen verkeerd worden begrepen. Een hogere hartslag kan duiden op stress of ziekte, maar ook gewoon op een kop koffie, warmte of een druk moment. Hierdoor kun je een verkeerd beeld krijgen van jouw gezondheid. Je kunt je dan onnodig zorgen gaan maken.

Als je wearable iets ongewoons laat zien en je je daardoor regelmatig meer zorgen maakt, is dat een signaal om er afstand van te nemen en zo nodig met je huisarts te praten.

Het risico op onnauwkeurige gegevens is bij sommige gezondheidssignalen groter dan bij andere. Moderne wearables zijn bijvoorbeeld over het algemeen vrij goed in het nauwkeurig meten van je hartslag en de duur van je slaap. Maar bij andere dingen zoals het aantal verbrande calorieën en slaapfases gaat dit lang niet altijd goed. Ook als je je wearable wel op de juiste manier draagt.¹Murakami, H., Kawakami, R., Nakae, S., Nakata, Y., Ishikawa-Takata, K., Tanaka, S., & Miyachi, M. (2019). Accuracy of wearable devices for estimating total energy expenditure: Comparison with metabolic chamber and doubly labeled water method. JAMA Internal Medicine, 176(5), 702–703. en Miller, D. J., Sargent, C., & Roach, G. D. (2022). A validation of six wearable devices for estimating sleep, heart rate and heart rate variability in healthy adults. Sensors, 22(16), 6317.

Wearables meten steeds gegevens, zoals stappen, hartslag en slaap. Hierdoor kun je druk voelen om doelen te halen. Lukt dat niet, dan kan dit stress geven in plaats van motivatie. Onderzoek suggereert dat het steeds meten van je gezondheid ook voor spanning kan zorgen²Canali, S., De Marchi, B., & Aliverti, A. (2023). Wearable Technologies and Stress: Toward an Ethically Grounded Approach. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(18). 6737. DOI: 10.3390/ijerph20186737.

Als je veel let op de cijfers van je wearable, luister je misschien minder goed naar wat je lichaam zelf aangeeft⁴Chen, H., Schoefer K., Manika D., & Tzemou E. (2024). The “Dark Side” of General Health and Fitness-Related Self-Service Technologies: A Systematic Review of the Literature and Directions for Future Research. Journal of Public Policy & Marketing, 43(2), 151-170. https://doi.org/10.1177/07439156231224731. Onderzoek laat zien dat het goed herkennen van signalen uit je lichaam samengaat met een beter welzijn⁵Hanley, A. W., Mehling, W. E., & Garland, E. L. (2017). Holding the body in mind: Interoceptive awareness, dispositional mindfulness and psychological well-being. Journal of psychosomatic research, 99, 13-20.. Een wearable kan je dus helpen om naar je lichaam beter te begrijpen, maar het is ook belangrijk om te vertrouwen op eigen signalen.

Wearables zijn bedoeld om mensen te helpen meer te bewegen. Toch kan het er ook voor zorgen dat bewegen minder leuk wordt. Wanneer je alleen bezig met doelen halen of cijfers bijhouden, kan je minder plezier hebben in bijvoorbeeld wandelen of sporten⁶Ajana, B. (2020). Personal metrics: Users’ experiences and perceptions of self-tracking practices and data. Social Science Information, 59(4), 654-678. en Etkin, J. (2016). The hidden cost of personal quantification. Journal of Consumer Research, 42(6), 967-984. https://doi.org/10.1093/jcr/ucv095.. Probeer jezelf niet te verliezen in de metingen en steeds beter presteren, en blijf vooral genieten van het bewegen zelf.

Voor jongeren zijn er extra aandachtspunten. Sommige wearables laten zien hoeveel calorieën je verbrandt of wat je gewicht is. Als jongeren daar steeds mee bezig zijn, kunnen ze negatiever naar hun lichaam gaan kijken. Ook kunnen ze een ongezonde relatie krijgen met bewegen en eten. Onderzoek laat zien dat sommige jongeren die fitnessapps en –trackers gebruiken vaker last hebben van verstoorde gedachten over eten⁷Hahn, S. L., Bauer, K. W., Kaciroti, N., Eisenberg, D., Lipson, S. K., & Sonneville, K. R. (2021). Relationships between patterns of weight-related self-monitoring and eating disorder symptomology among undergraduate and graduate students. International Journal of Eating Disorders, 54(4), 595-605. https://doi.org/10.1002/eat.23466. We raden dan ook aan dat ouders en kinderen regelmatig met elkaar praten over wat de cijfers wel en niet betekenen.

Veel wearables zijn gekoppeld aan je telefoon en laten meldingen zien op je pols. Berichten, e-mails, agendaherinneringen en updates van apps komen zo direct bij je binnen, zonder dat je je telefoon hoeft te pakken. Dat is handig, maar het maakt het ook lastiger om echt even los te koppelen. Een trilling op je pols trekt je aandacht, ook als je eigenlijk aan het ontspannen bent, in gesprek bent of probeert te focussen.

Doordat je continu bereikbaar bent, kun je het gevoel krijgen dat je altijd ‘aan’ moet staan. Dat kan ten koste gaan van je rust en je concentratie. Voor sommige mensen versterkt een wearable zo de neiging om voortdurend te checken: even kijken hoeveel stappen je hebt gezet, of er een bericht is, of hoe je hartslag is. Die gewoonte kan onrust geven in plaats van wegnemen.

Wearables verzamelen heel persoonlijke informatie: je locatie, slaappatroon, hartslag en soms je menstruatiecyclus of stressniveau. Die gegevens worden opgeslagen in apps en soms gedeeld met andere organisaties. Dit kan risico’s geven voor je privacy⁸Orlosky, J., Ezenwoye, O., Yates, H., & Besenyi, G. (2019, April). A look at the security and privacy of Fitbit as a health activity tracker. In Proceedings of the 2019 ACM Southeast Conference (pp. 241-244). https://doi.org/10.1145/3299815.3314468. Binnen de EU biedt de AVG (de Algemene Verordening Gegevensbescherming) extra bescherming voor gezondheidsdata, maar hoe goed die bescherming in de praktijk werkt, zeker bij bedrijven buiten Europa, is nog een open vraag⁹Grundy, Q., Chiu, K., Held, F., Continella, A., Bero, L., & Holz, R. (2019). Data sharing practices of medicines related apps and the mobile ecosystem: Traffic, content, and network analysis. BMJ, 364, l920. https://doi.org/10.1136/bmj.l920.

Kortom

Wearables kunnen een handig hulpmiddel zijn om meer inzicht te krijgen in je gezondheid en gedrag. Tegelijk is het belangrijk om alert te blijven op de mogelijke risico’s, zoals stress, een focus op cijfers en minder plezier in beweging.

Meer weten over welke nadelen bij wearables worden ervaren? Bekijk dat het artikel Feiten en cijfers over wearables. Wil je tips over hoe je verantwoord om kan gaan met wearables? Bekijk dan het artikel Hoe ga je verantwoord om met wearables.

In 2025 maakte 45% van de Nederlanders gebruik van wearables. Wearables worden gebruikt door mensen van allerlei verschillende leeftijden. Toch gebruiken vooral jongvolwassenen (18-24 jaar) deze apparaten het vaakst. Dit blijkt uit recent onderzoek van het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn.

Nederlanders gebruiken verschillende soorten wearables, zoals slimme ringen, fitnesstrackers en slimme horloges. Slimme horloges worden het meest gebruikt. Van de jongeren van 12 tot 18 jaar gebruikt 25% een slim horloge. Onder volwassenen van 18 jaar en ouder is dat 33%.

Fitnesstrackers, zoals een Fitbit, staan op de tweede plaats. Deze draag je ook om je pols, maar ze hebben meestal geen functies van een telefoon. Ze worden gebruikt door 6% van de jongeren en 11% van de volwassenen.

Andere wearables, zoals glucosemeters, draadloze oordopjes en alarmhorloges, worden minder vaak gebruikt.

Jongeren en volwassenen noemen verschillende voordelen van wearables. Bijvoorbeeld:

• Meer inzicht in de (lichamelijke) gezondheid en meer controle.
• Motivatie om gezonder te leven, dit vol te houden en doelen te bereiken.
• Makkelijk toegang tot informatie, zoals meldingen van nieuws en berichten van anderen.
• Jongeren noemen daarnaast nog een extra voordeel: sociale status, bijvoorbeeld om erbij te horen of niet onder te doen voor vrienden.

Let wel: dit zijn voordelen die gebruikers zelf ervaren, volgens onderzoek van ons Expertisecentrum uit 2025. Dit hoeft niet altijd overeen te komen met voordelen van wearables die wetenschappelijk onderzocht zijn.

Nederlanders ervaren daarnaast ook nadelen van wearables. Opvallend is dat deze nadelen vaak over dezelfde onderwerpen gaan als de voordelen. De volgende nadelen worden bijvoorbeeld genoemd:

• Het bijhouden van je gezondheid kan zorgen voor afhankelijkheid of obsessie met deze cijfers. Dit kan stress geven als doelen niet worden gehaald.
• Afleiding en te veel prikkels door veel informatie en meldingen.
• Zorgen over privacy en straling.
• Technische problemen, zoals apps die vastlopen of een batterij die snel leeg is.
• Jongeren noemen daarnaast nog extra nadelen: lichamelijke ongemakken en gevolgd kunnen worden, omdat anderen kunnen zien waar je bent.

Let wel: dit zijn nadelen die gebruikers zelf ervaren, volgens onderzoek van ons Expertisecentrum uit 2025. Dit hoeft niet altijd overeen te komen met voordelen die wetenschappelijk onderzocht zijn.

Kortom

Wearables worden gebruikt door mensen van verschillende leeftijden. Ze kunnen zowel voordelen als nadelen met zich meebrengen. Het kan een waardevolle aanvulling zijn om bijvoorbeeld bewuster met gezondheid om te gaan. Maar tegelijk vraagt het om er bewust gebruik, zodat nadelen zoals stress of afleiding beperkt blijven.

Wil je meer weten over wearables en hoe je hier bewust mee om kan gaan? Bekijk dan bijvoorbeeld ons artikel Wat zijn wearables? Of Hoe ga je verantwoord om met wearables?

Wearables zijn kleine draagbare apparaatjes die iets meten aan je lichaam of gedrag. Denk aan een smartwatch, een fitnesstracker of een slaapring. Meer weten over wat wearables precies zijn? Lees hier meer.

Wearables kunnen verschillende voordelen hebben

Een wearable geeft je informatie over je gezondheid en leefstijl. Je krijgt een overzicht van hoeveel je beweegt, hoelang je hebt geslapen en wat je hartslag is. Dat kan motiverend werken, en bijvoorbeeld zorgen voor meer beweging.

Wearables kunnen nog meer voordelen hebben. Daarover lees je meer in dit artikel.

Het is daarom belangrijk om bewust met je wearable om te gaan. Zo kun je de voordelen van een wearable benutten, zonder dat de cijfers, meldingen of zorgen de overhand krijgen.

Hoe je een wearable gebruikt, bepaalt voor een groot deel wat hij je oplevert. De cijfers kunnen je motiveren, maar ook frustreren. Het gaat er dus om hoe je met de informatie omgaat.

Zie je dat je weinig hebt bewogen, dan kun je denken: “ik ga zo nog even wandelen.” Of: “ik haal mijn doel weer niet, het lukt me nooit.” Het is dezelfde meting, maar het effect op hoe je je voelt verschilt enorm. Onderzoek wijst zelfs uit dat een sterke focus op de getallen kan omslaan in stress en perfectionisme⁴Baron, K. G., Abbott, S., Jao, N., Manalo, N., & Mullen, R. (2017). Orthosomnia: Are some patients taking the quantified self too far? Journal of Clinical Sleep Medicine, 13(2), 351–354. https://doi.org/10.5664/jcsm.6472 . De voordelen zijn het grootst als je de gegevens gebruikt als steun bij je doelen, en niet als oordeel.

Een wearable werkt vooral goed wanneer de informatie je helpt. Merk je dat je voortdurend controleert, je zorgen maakt over kleine afwijkingen of druk voelt om iedere dag een doel te halen? Dan kan de wearable juist onrust geven.

Hieronder vind je een paar praktische tips om verantwoord met wearables om te gaan.

• Gebruik gegevens als informatie, niet als oordeel. Een lagere slaapscore betekent niet direct dat je een slechte nacht had. Vertrouw daarom ook op hoe je je voelt. Dit geldt ook andersom: geeft de wearable mooie resultaten, maar voel je je niet goed? Neem deze signalen serieus en luister naar je lichaam.
• Ben je te veel bezig met je slaapscore en slaap je er juist slecht door? Dan kan het helpen om de slaaptrackerfunctie tijdelijk uit te zetten. Of je wearable ’s nachts af te doen.
• Stel doelen die bij jou passen, en bouw eventueel rustig op. Loop je nu gemiddeld 5.000 stappen per dag? Probeer dan eerst naar 5.500 of 6.000 stappen te gaan. Houd ook rekening met rustdagen en met je eigen situatie. Iemand die herstelt van een blessure heeft andere doelen nodig dan iemand die traint voor een sportwedstrijd. Een doel hoort je te helpen en niet voor extra druk te zorgen.
• Neem af en toe een pauze van je wearable. Een dag zonder tracker kan je helpen om te voelen wat je echt nodig hebt.
• Vergelijk jouw scores en gegevens het liefst zo min mogelijk met die van anderen. De gegevens van een ander zeggen niets over wat goed is voor jou.
• Praat met een professional als je gegevens iets laat zien waar je je zorgen over maakt. Een huisarts kan beoordelen of er echt iets aan de hand is.
• Merk je dat je door je wearable vaker afgeleid bent door meldingen? Pas dan je instellingen aan en beperk meldingen tot wat echt belangrijk is, of zet ze helemaal uit. Zo blijf je zelf bepalen wanneer je bereikbaar bent.
• Tips voor je privacy: ga naar de instellingen van je telefoon en controleer welke machtigingen de wearable-app heeft, zoals toegang tot je locatie of contacten. Zet uit wat je niet nodig hebt. Wees ook voorzichtig met andere apps die je koppelt aan je wearable, zoals een voedings- of meditatie-app: die krijgen daarmee ook toegang tot je gezondheidsgegevens.
• Voor ouders of verzorgers: praat met je kind over wat de gegevens wel en niet betekenen. En houd in de gaten of een wearable niet voor extra druk zorgt.

Een wearable hoort je te ondersteunen. Het is verstandig om het gebruik aan te passen of tijdelijk te stoppen wanneer het apparaat vooral negatieve gevolgen heeft.

Let bijvoorbeeld op signalen zoals:

• je maakt je regelmatig zorgen over normale schommelingen;
• je controleert de gegevens steeds opnieuw;
• je slaapt slechter door je slaapscore;
• je beweegt door terwijl je pijn hebt of rust nodig hebt;
• je voelt je schuldig wanneer je een doel niet haalt;
• bewegen voelt steeds meer als een verplichting;
• je bent voortdurend afgeleid door meldingen;
• cijfers hebben een negatieve invloed op je lichaamsbeeld of eetgedrag.

Zet in dat geval bepaalde functies of meldingen uit, stel andere doelen in of draag de wearable tijdelijk niet. Blijven de zorgen bestaan of beïnvloeden ze je dagelijks leven? Bespreek dit dan met je huisarts of een andere deskundige.

Kortom

Wearables kunnen een fijne toevoeging zijn als je bewuster wilt leven of je gezondheid wilt bijhouden. Ze kunnen motiveren, informeren en soms geruststellen. Maar ze kunnen ook stress geven als je er te veel waarde aan hecht. Ook meet een wearable niet alles en en kan het niet altijd bepalen wat in jouw situatie gezond of verstandig is.

Het gaat erom dat jij de baas blijft over de gegevens, en niet andersom. Gebruik een wearable als hulpmiddel. En vertrouw ook vooral op wat je zelf voelt: dat is waardevoller dan welke score dan ook.

Wearables zijn kleine draagbare apparaten die gegevens meten over je lichaam of gedrag, zoals een smartwatch, fitnesstracker of slaapring. Een wearable volgt hoeveel je beweegt, hoe je slaapt en wat je hartslag doet. Voor velen werkt dat motiverend en soms ook geruststellend.

Lees meer over wearables en wat ze doen

Door wearables kun je bewuster worden van je leefstijl. Het helpt je om gezondere keuzes te maken¹Stiglbauer, B., Weber, S., & Batinic, B. (2019). Does your health really benefit from using a self-tracking device? Evidence from a longitudinal randomized control trial. Computers in Human Behavior, 94, 131–139. https://doi.org/10.1016/j.chb.2019.01.018. Bewustzijn is vaak de eerste stap naar verandering.

Misschien ontdek je dat je doordeweeks bijna de hele dag zit, terwijl je in het weekend juist veel actiever bent. Of je ontdekt dat je korter slaapt dan gedacht, bijvoorbeeld omdat je te laat naar bed gaat. Met die informatie kun je kleine dingen veranderen in je dag. Zoals een korte wandeling in de ochtend of, vaker even opstaan tijdens je werk of eerder naar bed gaan.

Een wearable werkt vooral doordat hij je gedrag zichtbaar maakt. Je ziet hoeveel je beweegt of slaapt, en daardoor word je bewuster van je gewoonten. Daarnaast helpt een wearable om een concreet doel te kiezen, bijvoorbeeld 8.000 stappen per dag. Je kunt vervolgens je voortgang volgen en krijgt meteen feedback. Juist die combinatie zorgt ervoor dat je makkelijker op tijd bijstuurt, zoals aan het eind van de dag nog even gaan wandelen. Het zijn bekende technieken uit gedragsverandering die vaak worden gebruikt om gezond gedrag te stimuleren⁵Del-Valle-Soto, C., López-Pimentel, J. C., Vázquez-Castillo, J., Nolazco-Flores, J. A., Velázquez, R., Varela-Aldás, J., & Visconti, P. (2024). A comprehensive review of behavior change techniques in wearables and IoT: Implications for health and well-being. Sensors, 24(8), 2429. https://doi.org/10.3390/s24082429 .

Sommige wearables pikken signalen op die je zelf niet merkt. Bijvoorbeeld bij mensen met een onregelmatige hartslag. In een grote studie met meer dan 400.000 deelnemers bleek dat een smartwatch met enig succes aanwijzingen kon vinden voor mogelijk boezemfibrilleren. Dat is een veelvoorkomende hartstoornis. Van de mensen die een melding kregen, bleek ongeveer een derde dit ook echt te hebben⁶Perez, M. V., Mahaffey, K. W., Hedlin, H., Rumsfeld, J. S., Garcia, A., Ferris, T., … Turakhia, M. P. (2019). Large-scale assessment of a smartwatch to identify atrial fibrillation. New England Journal of Medicine, 381(20), 1909–1917. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1901183 .

Zo’n melding is geen diagnose, en een wearable kan een arts niet vervangen. Maar het kan wel een goede reden zijn om je klachten serieus te nemen en contact op te zoeken met je huisarts, zeker als je je zorgen maakt.

Voor mensen met een chronische aandoening kan een wearable extra voordelen opleveren. Een wearable maakt duidelijk hoe je leefstijl en je gezondheid samenhangen. Dat geeft meer grip. Iemand met diabetes kan met een passende wearable bijvoorbeeld zien hoe een wandeling na het eten de bloedsuiker beïnvloedt.

Onderzoek naar verschillende langdurige aandoeningen, zoals hoge bloeddruk en hart- en longaandoeningen, laat zien dat wearables kunnen helpen om beter met je gezondheid om te gaan. Ze maken je bewuster van je gedrag en helpen je om gezonde gewoonten vol te houden⁷Gagnon, M.-P., Ouellet, S., Attisso, E., Supper, W., Amil, S., Rhéaume, C., Paquette, J.-S., Chabot, C., Laferrière, M.-C., & Sasseville, M. (2024). Wearable devices for supporting chronic disease self-management: Scoping review. Interactive Journal of Medical Research, 13, e55925. https://doi.org/10.2196/55925. Ook bij herstel na ziekte of een blessure zie je hoe je lichaam reageert en hoe je stap voor stap vooruitgaat.

Kortom

Wearables kunnen een waardevolle aanvulling zijn op je dagelijks leven. Ze motiveren je om meer te bewegen, geven je zicht op je gewoonten en helpen je om gezondere keuzes te maken. Soms wijzen ze zelfs op signalen die je naar de huisarts kunnen leiden. Ook kunnen ze steun geven als er al gezondheidsproblemen spelen.

Tegelijk blijft een wearable een hulpmiddel. De cijfers vertellen niet het hele verhaal, en niet elk getal zegt iets over hoe het echt met je gaat. Voel je je bijvoorbeeld uitgerust, maar geeft je horloge aan dat je slecht hebt geslapen? Dan mag je best op je eigen gevoel vertrouwen. Slaaptrackers zitten er namelijk regelmatig naast, en te veel afgaan op die uitkomsten kan zelfs onrust geven⁸Baron, K. G., Abbott, S., Jao, N., Manalo, N., & Mullen, R. (2017). Orthosomnia: Are some patients taking the quantified self too far? Journal of Clinical Sleep Medicine, 13(2), 351–354. https://doi.org/10.5664/jcsm.6472. Het werkt het beste als jij de regie houdt over de data, en niet andersom.

Het lijkt misschien onnodig om met je kind over sociale media te praten wanneer ze er nog geen gebruik van maken. Maar het is belangrijk dat je goed op tijd begint met dit gesprek: zo voorkom je dat je kind zonder jouw begeleiding in vervelende situaties terecht komt.

Ga samen op onderzoek uit

Onderzoek samen met je kind welke minder leuke dingen je kind kan tegenkomen op sociale media. Bijvoorbeeld dat niet alles waar is wat online gezegd wordt. Of dat berichten en foto’s die je deelt blijven bestaan op het internet en dat je voorzichtig moet zijn met persoonlijke informatie.

Bespreek samen wat te doen bij vervelende ervaringen

Bespreek met je kind wat je kind kan doen als ze iets vervelends meemaken op sociale media. Laat je kind merken dat ze altijd bij jou terecht kunnen als er iets naars is gebeurd. Ook kun je je kind erop wijzen dat er hulplijnen zijn waar ze terecht kunnen met vragen, mochten ze met nog iemand willen praten. Zoals bijvoorbeeld de Kindertelefoon. Maak duidelijk dat het oké is als je kind liever eerst bij iemand anders om hulp vraagt. Natuurlijk wil je als ouder dat je kind zich bij jou veilig voelt om dingen te bespreken, maar het is het allerbelangrijkst dat je kind érgens steun en hulp krijgt. Door dat duidelijk te maken zorg je voor een veilige sfeer en meer vertrouwen.

Maak afspraken met elkaar

Bespreek samen welke informatie je kind wel en niet kan delen online. Vertel ook wáárom het belangrijk is om sommige dingen voor jezelf te houden. Kinderen begrijpen een afspraak vaak beter als je uitlegt waarom die er is.

Wees bereikbaar

Laat je kind merken dat ze altijd alles met je mogen bespreken en dat jullie er samen altijd uitkomen. Ook als je kind misschien fouten maakt of risico’s neemt.

• Toon interesse: vraag regelmatig wat je kind online doet en praat over ervaringen, zowel positief als negatief. Maak dit net zo normaal als dat je vraag naar hoe hun dag op school was. Vraag of ze leuke filmpjes of foto’s met je willen delen, zodat je ook mee kan genieten.

• • Stel hierbij open vragen. Bijvoorbeeld: “Wat vind je leuk aan Instagram of TikTok?” Of “Wat doe je als je een vervelende opmerking krijgt van een ander?”

• Deel ook je eigen ervaringen: zo geef je het goede voorbeeld dat je open kunt praten over wat je meemaakt op sociale media, zowel de leuke als de niet leuke dingen. Deel ook leuke (en passende) filmpjes of foto’s met je kind, zodat ze mee kunnen genieten van jouw positieve ervaringen.

• Luister rustig: laat je kind vertellen zonder meteen te oordelen.
• Bedenk samen hoe je kind kan reageren of wat het kan doen om vervelende ervaringen te voorkomen.
• Geef complimenten: laat merken dat ze goed zijn zoals ze zijn.
• Als je kind iets meegemaakt heeft wat (misschien) strafbaar is, neem dan contact op met de hulplijn van Offlimits of met de politie.

Wearables is het Engelse woord voor ‘draagbare technologie’. Het is een verzamelnaam voor kleinere digitale apparaten die je meestal op je lichaam draagt. Denk bijvoorbeeld aan slimme horloges, ringen en soms zelfs kleding. Sommigen zien ook virtual reality (VR) brillen als ‘wearables’. Maar omdat VR apparaten meestal heel andere functies hebben dan bijvoorbeeld slimme horloges, rekenen we virtual reality meestal tot een aparte categorie.

Wearables zijn er in allerlei verschillende vormen. De meest bekende vorm is het slimme horloge, vaak ook wel smartwatch genoemd. Tegenwoordig zijn er heel veel Nederlanders die een smartwatch dragen. Maar daarnaast zijn er ook andere, soms minder bekende vormen van slimme draagbare technologie.

Dit zijn voorbeelden van verschillende typen wearables:

• Slimme horloges: horloges zoals de Apple Watch en de Samsung Galaxy Watch die lichaamsgegevens verzamelen en meestal ook verbonden kunnen worden met je smartphone voor aanvullende functionaliteiten zoals bellen en appen.
• Fitnesstrackers: armbanden zoals Polar Loop en Garmin die gericht zijn op ondersteuning bij sport, vaak met minder functionaliteiten dan slimme horloges.
• Slimme ringen: ringen zoals die van Oura die informatie over fitheid, slaap en stress verzamelen. Medische wearables: apparaatjes zoals glucosemeters die je op je arm kunt plakken of slimme pleisters met sensoren om andere lichaamswaarden te meten.
• Slimme kleding: zoals een jas met sensoren die jouw lichaamsbeweging om kan zetten in stroom om je telefoon op te laden terwijl hij in je jaszak zit

Vooral de laatste categorie klinkt als iets uit een science-fiction film. Hoewel er al lang geëxperimenteerd wordt met de mix tussen mode en technologie, heeft slimme kleding nog niet echt zijn weg gevonden naar de winkels of het straatbeeld.

De meeste wearables verzamelen gegevens over je lichaam en wat je doet. Wat ze precies meten hangt vaak af van het apparaat. Sommige wearables meten vooral je stappen, lichaamsbeweging en hartslag. Terwijl sommige verder kunnen gaan en ook het zuurstofgehalte in je bloed, stressniveau en slaapkwaliteit kunnen meten. Daarnaast kunnen wearables ook vaak je locatie bijhouden via GPS. Bijvoorbeeld zodat je jouw hardlooprondje achteraf nog kunt bekijken.

Inzicht en ondersteuning

Omdat wearables informatie verzamelen over wat je doet, kunnen ze je inzicht geven in je leven en leefstijl. Hoeveel slaap krijg je echt? Hoeveel stappen zet je op een dag? Die informatie kan je helpen om bewustere keuzes te maken.

Ook sporters gebruiken vaak wearables om hun training bij te houden en op basis van hun eigen data aanpassingen te doen aan hun schema’s. Let er wel op dat je niet te afhankelijk wordt van deze gegevens. Onderzoek laat zien dat veel informatie te zien krijgen over veranderingen in je lichaam ook kan zorgen voor onrust en angst¹https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8357265/.

Maar ook mensen die leven met bepaalde aandoeningen kunnen baat hebben bij (medische) wearables. Een kleine continue glucosemeter helpt mensen met diabetes bijvoorbeeld om hun bloedsuiker in de gaten te houden.

Makkelijke toegang tot smartphone

Sommige wearables, zoals slimme horloges, zijn daarnaast ook verbonden met je mobiele telefoon. Veel van dit soort horloges laten bijvoorbeeld meldingen zien van je telefoon, zoals binnengekomen app-berichten of notificaties. Ook kun je soms via je smartwatch gebruik maken van functies van je telefoon, zoals het opstellen en versturen van berichten of het bellen van contactpersonen vanaf je horloge.

Wearables verzamelen dus veel informatie over jou en je lichaam. Dat zijn over het algemeen heel persoonlijke en soms ook gevoelige gegevens. Het is daarom belangrijk om als gebruiker alert te zijn op de je privacy als het gaat om wearables. Waar gaan je gegevens naartoe en waar worden ze bewaard? Kunnen die gegevens verkocht worden aan andere partijen?

Lees daarom de privacy-instellingen van je wearable apparaat en de bijbehorende apps, en denk na over wat je wel en niet wilt delen, en met wie. Het kan best zijn dat je tot de conclusie komt dat je het niet erg vindt om deze gegevens te delen met een bedrijf, maar dan heb je er in ieder geval een bewuste keuze over gemaakt!

Kortom

Wearables zijn digitale apparaten die je op je lichaam draagt en die meestal informatie over je lichaam bijhouden. Ze kunnen je helpen om bewustere keuzes te maken over je leefstijl, of ondersteuning bieden bij sport of een medische aandoening. Houd er wel rekening mee dat wearables veel persoonlijke gegevens verzamelen. Het is verstandig om na te denken over wat je deelt en met wie. En vergeet niet: de cijfers op je scherm zijn een hulpmiddel, geen eindoordeel over hoe je het doet.

TikTok Shop is de nieuwe ingebouwde winkel van TikTok, die sinds 15 juni 2026 ook in Nederland beschikbaar is. Voor die tijd was de app vooral een plek om video’s van anderen te bekijken en eigen video’s te delen; van recepten en knutselprojecten tot ervaringsverhalen en tips. Daar komt nu een winkel bij, of eigenlijk middenin het platform.

Dat betekent dat er op verschillende plekken in de app ook ineens producten opduiken die je als gebruiker vrijwel direct kunt kopen. Winkelproducten zijn dan te vinden in gewone video’s (zoals in de For You-feed). Bij zo’n video staat dan een klikbaar productlabel. Daarmee kun je het product meteen bekijken en kopen. Ook in live-streams van content creators kunnen producten worden aangeprezen die je vervolgens direct kunt bestellen. Daarnaast is er ook een nieuw Shop-tabblad in de app, waarin gebruikers aanbiedingen en reviews kunnen vinden. Alles bij elkaar is dit een behoorlijke verandering aan het platform voor Nederlandse gebruikers.

Het grote verschil met een gewone webshop is dat je op dit moment niet bewust naar TikTok toe gaat om te shoppen. De winkel komt naar jou toe, tussen de dansvideo’s en memes door. Kijken, ontdekken en kopen lopen in elkaar over, zonder duidelijke grenzen. Dat is natuurlijk precies de bedoeling voor TikTok: je zoekt niet naar een product, het product vindt jou, op basis van alle informatie die het platform over je weet. Daarnaast kun je op gewone webshops vaak producten met elkaar vergelijken. Dat helpt je de voor jou beste keuze te maken. Maar als je op TikTok een product tegenkomt, moet je zelf op zoek naar vergelijkbare opties.

De stap van kijken naar kopen wordt met TikTok Shop zo klein en zo aantrekkelijk mogelijk gemaakt. Dat is voor volwassenen verleidelijk, maar voor kinderen al helemaal. Daar spelen de volgende specifieke ontwerpeigenschappen een rol in:

• De drempel om de kopen is heel laag. Je hoeft de app niet te verlaten en geen andere website te zoeken. Elke drempel die wegvalt, is een moment minder om na te denken. Daarmee is de kans groter dat je impulsaankopen op TikTok Shop doet¹1. Wahyunintyas, Y. F. (2026). Impulse Buying in the TikTok Shop Era: A Literature Review on the Role of Positive Emotions, Live Streaming, and Price en 2. Ngo, T. T. A., Nguyen, H. L. T., Mai, H. T. A., & Nguyen, H. P. (2025). Key determinants of online impulse buying behavior: A study from TikTok Shop users in Vietnam. Acta psychologica, 260, 105593. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105593.
• Vertrouwde gezichten zijn nu mogelijk verkopers. Met sommige creators bouw je als gebruiker een soort indirecte band op, een zogenoemde ‘parasociale’ relatie. Zij lijken voor jou dan vertrouwd, alsof je ze écht kent. Vooral jongeren die offline eenzamer zijn, zijn gevoelig voor het ontwikkelen van zo’n parasociale band met contentmakers online²Gaëlle, O. I’ll be online for you: parasocial relationships with social media influencers, loneliness and the mediating role of real friendships. Curr Psychol 45, 198 (2026). https://doi.org/10.1007/s12144-025-08630-0. Maar deze creators verdienen met de Shop ook een bijdrage (‘commissie’) over alles wat ze via hun video’s verkopen. Een aanbeveling voelt daardoor als een tip van een vriend, maar is in feite een verkooppraatje. Dat onderscheid is zelfs voor volwassenen lastig te zien.
• Live shopping wordt gebracht als een leuk event. Livestreams combineren vermaak met verkoopdruk. De live chat, de content creator die de kijkers direct kan aanspreken en een teller met verkochte producten; al dit soort features versterken het gevoel van een moment dat je niet mag missen³Santoso, B., & Nugraha, A. K. A. (2025). The Influence of Direct Marketing and Flash Sales on Impulse Buying on Tiktok Shop Live Streaming. Indonesian Interdisciplinary Journal of Sharia Economics (IIJSE), 8(2), 5149-5165..
• Het algoritme leert precies wat jóu (of je kind) verleidt. TikTok ziet welke video’s je kind helemaal uitkijkt en waar je kind op klikt. Met die informatie wordt het aanbod steeds beter afgestemd op gevoeligheden van jou en je kind.

Los van elkaar zijn deze technieken niet nieuw. De combinatie is wel nieuw: al deze verleidingen zitten nu verpakt in een eindeloze, persoonlijke videostroom waar je kind misschien dagelijks doorheen scrolt. Want hoewel TikTok aangeeft dat de Shop alleen bedoeld is voor gebruikers ouder dan 18 jaar, zijn er signalen uit het buitenland dat kinderen er ook zeker mee in aanraking kunnen komen.

Kinderen en jongeren zijn extra gevoelig voor de verleidingen van TikTok Shop. Dat ligt niet aan hun karakter of opvoeding, maar dat komt doordat hun brein nog volop in ontwikkeling is. Het deel van het brein dat gevoelig is voor beloning en sociale waardering ontwikkelt zich sneller dan het deel dat helpt bij het remmen van impulsen en het maken van verstandige keuzes (waar ook oordeelsvorming en vooruitdenken onderdeel van zijn). En juist deze vaardigheden helpen om minder snel beïnvloed te worden door de ontwerpeigenschappen van TikTok Shop. Aanbiedingen en aanbevelingen van influencers of het gevoel dat “iedereen dit heeft” kunnen zo extra invloed op keuzes die kinderen maken.

Wat begint als een leuk filmpje kan snel uitlopen in een impulsaankoop. Juist daarom is het belangrijk dat ouders hun kind helpen om online-beïnvloeding te leren herkennen en stil te staan bij de vraag of zij iets echt willen of nodig hebben.

Als ouder speel je een belangrijke rol in het begeleiden van je kind in de digitale wereld. Dat is niet altijd makkelijk. Veel ouders zijn zelf niet opgegroeid met sociale media en smartphones. Daardoor voelt de online leefwereld van kinderen soms als onbekend terrein. Juist daarom is het relevant dat ouders zich verdiepen in de digitale omgeving van hun kind. Het is belangrijk om bewust te zijn van de manier waarop digitale media zoals TikTok Shop inspelen op de ontwikkeling en kwetsbaarheid van het kinderbrein. Met die kennis kun je je kind beter begeleiden online. Maar hoe doe je dat dan precies? Hieronder lees je 5 tips.

Wees betrokken en nieuwsgierig

Kijk regelmatig mee en vraag welke influencers en trends er zijn en wat je kind daar leuk aan vindt. Stel open vragen en wees nieuwsgierig. Zo krijg je beter zicht op de digitale leefwereld van je kind en voelt je kind zich gezien in wat hem of haar bezighoudt. Bovendien creëer je een sfeer waarin praten over online ervaringen normaal is. Dat vergroot de kans dat je kind naar je toe komt als het vragen heeft, druk voelt om iets te kopen of zich een keer niet aan de gemaakte afspraken heeft gehouden.

Praat over online-beïnvloeding en oefen samen

Daarnaast is het belangrijk om aandacht te besteden aan de invloed van influencers. Kinderen en jongeren zien dagelijks mensen waar zij tegen opkijken die ideeën en producten promoten, soms zelfs leeftijdsgenootjes. Bespreek dat persoonlijke verhalen en reclame door elkaar lopen en dat influencers vaak betaald of gratis producten krijgen. Help je kind kritisch te kijken naar online content door samen vragen te stellen als: Waarom laat iemand dit zien? En wie heeft er belang bij dat jij dit koopt of doet?

Maak afspraken over geld

Koppel geen betaalgegevens aan apparaten of online accounts van je kind. Zo voorkom je dat je kind zomaar geld kan uitgeven online. Spreek ook af dat aankopen eerst worden overlegd. Een eigen budget of zakgeld geeft je kind ruimte om te oefenen met keuzes maken, en dat is ook belangrijk voor de ontwikkeling van je kind. Maar zorg wel dat je afspraken maakt met je kind over wat voor uitgaven er eventueel wel of niet mogen online.

Wees bewust van je voorbeeldrol

Wees je ook bewust van jouw voorbeeldfunctie. Jouw online koopgedrag lijkt misschien niet zo zichtbaar maar kinderen hebben meer door dan je denkt en jij blijft hun voorbeeld. Dus als je je kind wilt leren bewust om te gaan met geld online, dan helpt het om ook zelf verantwoord koopgedrag te laten zien. Hardop twijfelen (‘mooi ding, maar ik wacht even tot morgen en kijk dan of ik het nog steeds wil’) is hier een voorbeeld van: je kind ziet dan dat jij ook weerstand kunt bieden aan verleidingen.

Pas de instellingen aan

Tot slot kun je als ouder ook gebruikmaken van instellingen binnen TikTok of op de telefoon. Bijvoorbeeld via Family Pairing (Gezinskoppeling) op TikTok. Hiermee kun je de instellingen van het account van je kind bekijken en aanpassen als dat nodig is.

Ook kun je op de telefoon beperkingen instellen. Op een iPhone doe je dit via de instellingen, onder ‘Schermtijd’. Daar kun je aankopen binnen een app blokkeren. Op Android kan dit via Google Play, waar je een aankoopgoedkeuring kunt instellen.

Betrokken zijn bij de online wereld van je kind biedt kansen om samen te oefenen met kritisch kijken en bewuste keuzes maken. Én het is natuurlijk hartstikke leuk om als ouder meer te leren over wat je kind allemaal online ziet en meemaakt.

Kortom

Met TikTok Shop wordt scrollen winkelen, en winkelen wordt entertainment. De app verbieden is voor de meeste gezinnen niet nodig en vaak ook niet haalbaar; je kind leren zien hóe het verleid wordt én hoe ze ermee omgaan, is waardevoller. Die vaardigheden neemt je kind overal mee naartoe; ook naar de volgende app en de volgende hype!

Wil je meer tips over hoe je je kind kunt begeleiden bij het gebruik van sociale media? Bekijk dan ons artikel Mijn kind zit op sociale media: waar moet ik op letten?

Voor meer tips over hoe je in gesprek kunt met je kind, zie de Tips voor een goed gesprek van Helder Opvoeden.

Deze tekst is geschreven in samenwerking met Helderopvoeden.nl, ook onderdeel van het Trimbos-instituut.

Digitale media kunnen handig en leuk zijn. Je kunt contact houden met anderen, informatie zoeken, ontspannen of iets nieuws leren. Tegelijk vragen schermen veel aandacht. Apps, berichten en video’s zijn vaak zo gemaakt dat je blijft kijken. Misschien zit je ongemerkt langer op je scherm dan je wil.

In dat geval kan afwisseling met een offline hobby je helpen om weer terug in digitale balans te komen. Hierbij gaat het om de afwisseling tussen schermgebruik en andere activiteiten die ook belangrijk voor je welzijn zijn. Digitale balans draait erom dat je je gezond voelt, met én zonder scherm. Een offline hobby kan een manier zijn om bewust tijd zonder scherm door te brengen.

Bij digitale balans kun je altijd kijken naar de invloed van activiteiten op je gezondheid: je lichamelijke, mentale en sociale gezondheid. Misschien komt dit model je wel bekend voor:

Lees meer over het Digitale Balans model

Digitale én offline activiteiten kunnen allebei bijdragen of afdoen aan die verschillende kanten van je gezondheid. Kijk bijvoorbeeld naar het onderdeel lichamelijke gezondheid: een VR-game kan beweging stimuleren, maar het kan er ook voor zorgen dat je laat naar bed gaat. Zou dat misschien plaats kunnen maken voor een offline hobby? Eventjes gamen, en daarna een lekker recept koken met een vriend? Of voor het slapengaan een boek lezen?

Offline hobby’s zijn er in allerlei vormen: iets maken, een spelletje spelen, iets actiefs (zoals sporten), nieuwe dingen leren of iets verzamelen. Genoeg om uit te kiezen dus. Maar: waarom zijn specifiek offline hobby’s eigenlijk goed voor je?

Offline hobby’s kunnen iets tastbaars opleveren

Een offline hobby levert vaak een tastbaar resultaat op. Je hebt bijvoorbeeld een moestuintje aangelegd of een kast in elkaar getimmerd. Het is gebleken dat een tastbaar resultaat ervoor zorgt dat je voldoening ervaart: je voelt je trots en blij doordat je kan zien wat je hebt gedaan of gemaakt¹Graves, B. (2005). The relevance of handwork and craft. Journal of the Early Childhood Association, 8, 1–10. https://s3.us-east-2.amazonaws.com/waldorf.library.journal.books/articles/handworkcraft1.pdf en Emily L. Burt, Jacqueline Atkinson, The relationship between quilting and wellbeing, Journal of Public Health, Volume 34, Issue 1, March 2012, Pages 54–59, https://doi.org/10.1093/pubmed/fdr041.

Ook kunnen tastbare dingen in je omgeving als hint werken om weer met je hobby verder te gaan. Denk bijvoorbeeld aan een boek naast je kussen. Dit maakt de kans groter dat je gaat lezen, in plaats van dat je gaat scrollen op je telefoon.

Offline hobby’s kunnen zorgen voor een ander soort verbinding

Een offline hobby kan helpen om je op een andere, en soms zelfs diepere manier verbonden te voelen met andere mensen. Zo laat onderzoek zien dat contact via sociale media en offline contact voor verbondenheid kunnen zorgen, maar dan op een andere manier²Grieve, R., Indian, M., Witteveen, K., Tolan, G. A., & Marrington, J. (2013). Face-to-face or Facebook: Can social connectedness be derived online?. Computers in human behavior, 29(3), 604-609..

Offline ben je dichter bij elkaar. Je kijkt elkaar aan, lacht samen en ziet beter hoe de ander zich voelt. Hierdoor kan het contact persoonlijker voelen en kan de band sterker worden. Bijvoorbeeld omdat er minder kans is op misverstanden³Roos, C. A., Postmes, T., & Koudenburg, N. (2020). The microdynamics of social regulation: Comparing the navigation of disagreements in text-based online and face-to-face discussions. Group Processes & Intergroup Relations, 23(6), 902-917..

Offline hobby’s geven rust

Rust en reflectie inbouwen is belangrijk voor je welzijn. Een offline hobby kan je hersenen een moment van rust geven. Hierdoor kun je goed nadenken over wat je hebt meegemaakt die dag of week, wat je belangrijk vindt. Dit kan helpen om gevoelens van stress te verminderen⁴D’Argembeau, A., Collette, F., Van Der Linden, M., Laureys, S., Del Fiore, G., Degueldre, C., Luxen, A., & Salmon, E. (2005). Self-referential reflective activity and its relationship with rest: A PET study. NeuroImage, 25(2), 616–624. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2004.11.048 en ; Ghaye, T. (2010). In what ways can reflective practices enhance human flourishing? Reflective Practice, 11(1), 1–7. https://doi.org/10.1080/14623940903525132..

Actieve hobby’s zijn goed voor je gezondheid

Actieve hobby’s zijn veelal offline. Dit soort hobby’s, zoals wandelen, fietsen, dansen of andere sporten, zijn over het algemeen goed voor je lichaam. Ze helpen bijvoorbeeld bij sterke spieren, een betere houding en een kleinere kans op hartklachten en diabetes type 2⁵Maheshwari, D. K., & Acharya, A. (2026). Sports: Your fun pathway to a healthier life. Discover how different sports transform your body! The American Journal of Patient Health Info, 3(1). https://doi.org/10.69512/ajphi.v3i1.165 .

Ook kunnen actieve hobby’s goed zijn voor je mentale gezondheid. Ze kunnen bijvoorbeeld helpen bij sombere gevoelens en zorgen voor meer zelfvertrouwen⁶Becheva, M. S. V., Kirkova-Bogdanova, A. G., Kazalakova, K. M., & Ivanova, S. A. (2023). The benefits of sports for the physical and mental health of adolescents. Pharmacia, 70(3), 751–756. https://doi.org/10.3897/pharmacia.70.e111888. Als iets fysiek moeilijk is, maar toch lukt, kan dat bovendien helpen om doorzettingsvermogen op te bouwen⁷Nothnagle, E. A., & Knoester, C. (2025). Sport participation and the development of grit. Leisure Sciences, 47(2), 225–242. https://doi.org/10.1080/01490400.2022.2090037 .

Een offline hobby kan dus op veel manieren bijdragen aan je welzijn. Misschien heb je al een offline hobby. Dan is dit een mooie reden om ermee door te gaan. Heb je die nog niet en weet je niet goed waar je moet beginnen? Dan kunnen deze tips helpen:

• Denk na over wat je als kind leuk vond: toen deed je dat automatisch omdat je erdoor ontspande, grote kans dat een soortgelijke offline hobby weer hetzelfde effect heeft.
• Of kies juist iets nieuws: nieuwe dingen proberen en daar beter in worden geeft ook een gevoel van voldoening en zingeving. Ook leer je beter wat je wel en niet leuk vindt om te doen.
• Begin klein: het is vaak een drempel om te starten met een bezigheid, dus maak het jezelf zó makkelijk dat je het bijna niet níet kan doen. Je hebt vast wel 5 minuten over in je dag, en als je eenmaal begonnen bent is de kans groot dat je doorgaat.
• Plan tijd in: een vast moment in je dag of week inplannen voor de bezigheid zorgt ervoor dat de offline hobby een gewoonte wordt.
• Bedenk wat je met de offline hobby wil bereiken: wil je iets nieuws leren, meer rust ervaren of je blijer voelen? Als je een reden hebt waarom je iets doet is het makkelijker te beginnen en vol te houden.
• Doe het samen: vraag een vriend om samen een nieuwe offline hobby te starten of elkaar verantwoordelijk te houden. Er zijn tegenwoordig ook tal van offline hobbyclubjes waar je je aan kan sluiten.

Neem deze week even een momentje om voor jezelf op te schrijven welke offline bezigheid je wil oppakken, wat daarvoor nodig is en wanneer je begint. Daarna rest er nog maar één ding… aan de slag!

Kortom

Je hoeft helemaal niet te stoppen met digitale media. Het gaat erom dat digitale media niet alle tijd innemen. Door bewust ruimte te maken voor offline hobby’s, geef je jezelf meer keuze en houd je een goede digitale balans. Meer weten over digitale balans? Bekijk dan de pagina ‘Digitale Balans’

Je hoeft niet per se met een AI-tool zoals ChatGPT te werken om AI te gebruiken. Sterker nog: vaak hebben we helemaal niet door dat we er dagelijks al veel mee te maken hebben.

Om je te laten zien hoe je AI ongemerkt tegenkomt, nemen we je mee in een voorbeeld van een alledaagse (werk)dag. Misschien herken je hier wel dingen in die ook in jouw dagelijkse leven voorkomen.

Een voorbeeld

Je wordt wakker en pakt je telefoon (alhoewel: het liefst niet meteen, dat is beter voor je digitale balans). Ontgrendel je die met je gezicht? Dat doet je telefoon met AI. Het kijkt of jouw gezicht past bij wat je eerder hebt opgeslagen. Omdat je wilt weten of je straks een regenpak aan moet, open je een weerapp. Deze app gebruikt AI om de weersvoorspelling nóg nauwkeuriger te maken.

Terwijl je je spullen pakt, stuur je snel een berichtje naar een collega. Je typt: “Ik kom met de …” en je telefoon maakt er direct “auto” van. Je telefoon leert namelijk welke woorden jij vaak gebruikt en doet op basis daarvan suggesties, zodat jij sneller kunt typen. Zodra je in de auto stapt, zet je de navigatie aan. Omdat het systeem slim leert van eerdere files en de drukte van vandaag, stuurt de app je dit keer via een andere, snellere route naar kantoor.

Eenmaal op je werk kom je ook daar AI op allerlei manieren tegen. Als je je mailbox opent, staat de ongewenste mail al in je prullenbak (‘spam’). Dit komt doordat AI heeft geleerd hoe ‘verdachte’ berichten eruitzien en deze automatisch voor je apart zet. En heb je een lange mail binnengekregen? Dan kun je deze tegenwoordig laten samenvatten door de AI in je mailprogramma!

Tijd voor pauze. Je kijkt even op sociale media. Voor je het weet ben je weer een tijdje verder, en zit je pauze er alweer op! Dat komt doordat veel apps speciaal gemaakt zijn om jouw aandacht vast te houden. AI leert precies hoelang je ergens naar kijkt en waar je op klikt. Zo leert de app wat hij jou als volgende moet laten zien. Met als gevolg dat je langer blijft kijken.

Eenmaal thuis na je werkdag is het tijd voor wat ontspanning. Je zet een afspeellijst met muziek aan. Spotify en andere apps onthouden welke nummers je vaak luistert (en welke je juist wegdrukt). Daardoor leren ook apps als Spotify via AI precies welke muziek je leuk vindt. Hetzelfde gebeurt als je een film of serie zoekt. De streamingsdienst raadt je meteen iets aan waardoor je er zo lang mogelijk gebruik van maakt.

Veel apps en websites leren dus van wat jij doet, via AI. Zoals we hebben gezien kan dat best handig zijn. Je krijgt bijvoorbeeld een goede route, een leuk liedje of een handige tip.

Maar er is ook een andere kant: AI bepaalt bijvoorbeeld welke filmpjes je ziet of welke berichten bovenaan staan. Daardoor kan het invloed hebben op de keuzes die je maakt gedurende de dag. En het kan jouw aandacht vasthouden zodat je er langer gebruik van maakt. Ook als jij eigenlijk iets anders wilt doen.

Gelukkig kun je hier zelf wel nog grip op houden. De tips hieronder helpen je de regie bij jezelf te houden.

• Stel jezelf de vraag: kies ik dit echt zelf, of wordt het voor mij gekozen? Bij elke aanbeveling heeft een AI-systeem bepaald dat jij dit te zien krijgt. Dat hoeft niet erg te zijn, maar vraag jezelf af en toe af of je dit écht interessant vindt. Als je merkt dat dat niet zo is, dan is dat een teken om het heft in eigen handen te nemen. Bijvoorbeeld door zelf gericht te zoeken naar content waarvan jij weet dat het bij je past.
• Zoek bewust af en toe zelf iets op. Digitale media (zoals apps, websites en streamingdiensten) laten vaak meer zien van wat je eerder hebt bekeken. Dat kan handig zijn, maar daardoor zie je steeds hetzelfde. Zoek daarom bewust ook af en toe zelf een ander onderwerp op. Dan krijg je ook dingen te zien die je anders via je algoritme niet zou krijgen. En dat kan best leuk zijn!
• Check of AI-suggesties wel kloppen. Kijk bijvoorbeeld eens of je spam-map inderdaad alleen maar ongewenste mail bevat! Of check eens via een andere navigatie-app of de route die jij standaard krijgt inderdaad voor jou het handigst is. Zo blijf je zelf ook nadenken in plaats van suggesties automatisch te accepteren.
• Pas je privacy-instellingen aan. Bij veel apps kun je instellen hoeveel informatie ze over jou mogen gebruiken. Hoe minder persoonlijke informatie een programma of website over jou verzamelt, hoe minder goed het systeem jouw gedrag kan voorspellen. Kijk eens bij instellingen zoals ‘privacy’, ‘advertenties’ of ‘personalisatie’. Daar kun je vaak dingen uitzetten.
• Stel een tijdlimiet in. Blijf je vaak langer scrollen dan je wilde? Dat ligt niet alleen aan jou. Veel apps zijn zo gemaakt dat je blijft kijken. Een tijdslimiet helpt je dat te doorbreken. Op telefoons en tablets kun je via de instellingen een limiet per app instellen (‘Schermtijd’ of ‘Digitaal welzijn’).
  

Kortom

Het helpt om te weten waar AI allemaal in zit. Dan kun je zélf bepalen wat je er wel en niet mee wilt. Meer hierover weten? Bekijk dan de pagina Verantwoord omgaan met AI.

AI lijkt in snel tempo onderdeel te worden van heel veel delen van ons leven. Ook kinderen krijgen steeds meer te maken met AI¹https://www.k12dive.com/news/teens-embracing-ai-largely-not-for-cheating-survey/744797/. Je kind komt er op school mee in aanraking, of ontdekt het zelf via vrienden of sociale media. Verbieden heeft weinig zin: AI gaat niet meer weg. Maar helemaal loslaten is ook niet verstandig. Juist jongeren zijn gevoelig voor dit soort risico’s van AI²Gerlich, M. (2025). AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006. Het goede nieuws? Met een beetje begeleiding leert je kind om AI als hulpmiddel te gebruiken zonder dat het eigen denkvermogen eronder lijdt.

Nieuwe digitale technologie zoals AI is soms best overweldigend. Als ouder kan het makkelijk zijn om te denken ‘Ik weet zelf niet eens goed hoe dit werkt. Hoe moet ik mijn kind er dan bij helpen?’ Daar komt bij dat AI ook niet de makkelijkste van digitale technologieën is! Maar ook al denk je zelf misschien niet heel veel te snappen van AI, toch is het goed én mogelijk om als ouder je kind te begeleiden bij het gebruik ervan.

Kinderen gebruiken AI ook voor veel persoonlijke en sociale redenen

Uit onderzoek van de Universiteit van Illinois blijkt dat ouders niet altijd goed begrijpen waarvoor of hoe hun kind AI gebruikt³https://www.computer.org/csdl/proceedings-article/sp/2025/223600a090/224AompDDwc. Ouders zien AI namelijk vooral als hulpmiddel voor huiswerk, vergelijkbaar met een zoekmachine. Maar kinderen gebruiken het eigenlijk ook veel voor persoonlijke en sociale redenen, zoals emotionele steun. Belangrijk dus om goed te weten hoe je kind AI gebruikt, zodat jij je kind kunt begeleiden bij verantwoord gebruik.

Het denkvermogen kan achteruitgaan

Ook blijkt dat het denkvermogen achteruit kan gaan als je te veel op AI leunt. Maar als je AI als hulpmiddel gebruikt dat ons uitdaagt en ondersteunt, kan het juist het leren verbeteren. Het gaat om de balans: gebruik de voordelen van AI, maar ook zelf blijven nadenken. En dat is precies waar je als ouder bij kunt helpen.

Lees meer over de impact van AI op leren

Praat met je kind over AI-gebruik

Begin met een open gesprek. Vraag je kind of het AI gebruikt en waarvoor. Wees nieuwsgierig, niet veroordelend. Kinderen vinden het soms juist fijner als hun ouders de ethische kant van AI met hen bespreken, in plaats van het simpelweg te verbieden⁴Gerlich, M. (2025). AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006.

Let er ook op of je kind AI-chatbots gebruikt om problemen mee te delen, als een soort digitale vriend. Hier zitten risico’s aan. Zo voelen AI-modellen niet écht mee en kunnen ze je kind verkeerde informatie of adviezen geven. Kijk voor meer informatie hierover naar het artikel over het gebruik van AI-chatbots voor zelfhulp.

Leg uit hoe AI werkt

Begrijpt je kind hoe AI werkt? Er is een grote kans dat je kind dit eigenlijk niet goed weet. Een mooie kans voor jullie beiden om hier even in te duiken! Zie bijvoorbeeld dit artikel over wat AI is en hoe het werkt, of bekijk samen wat filmpjes over AI. Als je kind beter begrijpt hoe AI werkt, dan weet het ook beter waar je het wel of niet voor kunt gebruiken.

Bekijk de video van Clipphanger (ZAPP)

Maak afspraken over schoolwerk

Bespreek wanneer AI wel en niet mag binnen jullie gezin. Een goede vuistregel: AI mag helpen bij het begrijpen van iets, maar niet bij het maken van het eindproduct. Dus wel: “Leg uit wat LGBTQ+ is.” Niet: “Schrijf mijn werkstuk over de LGBTQ+-gemeenschap.” Onderzoek laat zien dat een AI-tutor die hints geeft in plaats van directe antwoorden, de negatieve effecten op leren grotendeels voorkomt.

Moedig zelf kritisch nadenken aan

Stimuleer je kind om iets eerst zelf te proberen voordat het AI gebruikt. Stel vragen als: “Wat denk jij zelf?” of “Hoe zou jij dit aanpakken?” Het volledig uitbesteden van denkwerk aan AI lijkt sterk samen te hangen met verminderd kritisch denkvermogen⁵Gerlich, M. (2025). AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006. Blijf je kind dus stimuleren om zelf na te blijven denken.

Maak er samen met je kind een gewoonte van om AI-antwoorden te controleren. Zoek samen iets op en check of het klopt. Dit traint ook het kritisch denkvermogen van je kind. We weten tenslotte inmiddels dat er ernstige vooroordelen kunnen zitten in de antwoorden die AI geeft, en het is ook voor je kind belangrijk om dat goed te begrijpen.

Geef het goede voorbeeld

Kinderen kijken ook veel naar hoe jij met technologie omgaat. Als je zelf ook AI gebruikt, laat dan zien hoe je dat doet: door vragen te stellen, informatie te checken en niet zomaar alles over te nemen.

Het is goed om te letten op deze tekenen dat je kind misschien te veel op AI leunt:

• Je kind kan iets niet meer uitleggen dat het net heeft “geleerd”
• Huiswerk is plotseling veel beter dan je kind in de klas presteert
• Je kind raakt gefrustreerd als AI even niet beschikbaar is
• Je kind zegt dat het veel gesprekken heeft met AI-chatbots
• Je kind zoekt niets meer zelf op en vraagt alles aan AI

Zie je dit gebeuren? Dan is het hoog tijd voor een gesprek met je kind en het samen opstellen van regels voor verantwoord AI gebruik.

Kortom

Help je kind om AI te zien als een slimme assistent, niet als een vervanging voor het eigen denken. Door er samen over te praten en duidelijke afspraken te maken, geef je je kind de vaardigheden mee die het nodig heeft in een wereld vol AI.

Wil jij nog meer tips voor hoe je bewust en slim om kunt gaan met AI? Bekijk dan onze Tips voor slim AI-gebruik.

Een van de risico’s van sociale media is dat je jezelf te veel kunt gaan vergelijken met anderen. Op Instagram zie je prachtige vakantiefoto’s, op LinkedIn lees je succesverhalen, en op TikTok kom je mensen tegen die er moeiteloos mooi uitzien. Het kan dan lijken alsof iedereen een perfect leven heeft. En dan kan het zijn dat je naar je eigen leven kijkt en denkt: waarom gaat bij mij alles niet zo soepel?

Maar wat je ziet op sociale media is meestal niet het hele verhaal. Mensen delen vooral de mooie momenten, niet de teleurstellingen of frustraties. Die vakantiefoto? Je ziet niet dat ze een jaar voor die vakantie hebben gespaard. Die perfecte selfie? Dat is waarschijnlijk één van de vijftig foto’s die iemand heeft gemaakt. En die succesverhalen? Daar gaan vaak jaren van hard werken en tegenslagen aan vooraf.

Onderzoek laat zien dat voor sommige mensen veel tijd op sociale media kan samenhangen met meer onzekerheid over uiterlijk, prestaties en hun leven in het algemeen¹Van der Wal, A., Valkenburg, P. M., & van Driel, I. I. (2024). In Their Own Words: How Adolescents Use Social Media and How It Affects Them. Social Media + Society, 10(2). https://doi.org/10.1177/20563051241248591 en Pew Research Center. (2022, November 16). Connection, Creativity and Drama: Teen Life on Social Media in 2022 [Report]. https://www.pewresearch.org/internet/2022/11/16/connection-creativity-and-drama-teen-life-on-social-media-in-2022/. Of het gebruik van sociale media ook echt negatief uitpakt, hangt sterk af van persoonlijke factoren²Rozendaal, E., Griffioen, N., & Stein, M. (2024). Bitefile – Wat weten we over de impact van sociale media op het welzijn van jongeren? Netwerk Mediawijsheid. Https://netwerkmediawijsheid.nl/bitefile-wat-zegt-de-wetenschap-over-de-impact-van-sociale-media-op-het-welzijn-van-jongeren-v2/. Vooral jongeren zijn gevoelig voor sociale vergelijking, omdat zij nog volop bezig zijn met uitzoeken wie ze zijn³Rozendaal, E., Griffioen, N., & Stein, M. (2024). Bitefile – Wat weten we over de impact van sociale media op het welzijn van jongeren? Netwerk Mediawijsheid. Https://netwerkmediawijsheid.nl/bitefile-wat-zegt-de-wetenschap-over-de-impact-van-sociale-media-op-het-welzijn-van-jongeren-v2/.

Voor sommige mensen kunnen sociale vergelijkingen op sociale media dus invloed hebben op het eigen zelfbeeld. Ook het aantal likes en reacties kan voor sommigen invloed hebben op hoe ze zich voelen. Wanneer je post weinig aandacht krijgt, kan dat voelen als een afwijzing. Maar in werkelijkheid zijn er veel redenen waarom een post mogelijk weinig reacties krijgt. Het is dus belangrijk om sociale media los te zien van jouw waarde als persoon.

Ook goed om te weten: sociale media kunnen ook juist positief bijdragen aan je zelfbeeld en identiteit. Bijvoorbeeld doordat je mensen vindt die hetzelfde denken of voelen als jij.

Wil je hier meer over lezen? Bekijk dan ons artikel over de voordelen van sociale media voor je welzijn en ons artikel over de relatie tussen sociale media, zelfbeeld en identiteit.

Als je sociale media nog tot vlak voor het slapen gaan gebruikt, dan kan dat je slaap verstoren⁴Tang, S., Werner-Seidler, A., Torok, M., Mackinnon, A. J., & Christensen, H. (2021). The relationship between screen time and mental health in young people: A systematic review of longitudinal studies. Clinical psychology review, 86, 102021. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102021. Ten eerste houdt het scrollen zelf je wakker. Misschien denk je: “nog even vijf minuten,” en voor je het weet is het een uur later. Het is zo makkelijk om door te gaan, vooral omdat er altijd nieuwe content is om te bekijken.

Ook emotioneel gezien kunnen sociale media je slaap verstoren. Bijvoorbeeld als je vlak voor het slapen gestrest of enthousiast wordt door iets dat je ziet. Dat gevoel kan nog een tijdje blijven hangen. Je ligt dan in bed nog na te denken over wat je hebt gezien, wat het moeilijker maakt om tot rust te komen.

Slaap is belangrijk. Wanneer je niet genoeg slaapt, kan dat gevolgen hebben voor je welzijn. Zeker als dat vaker gebeurt. Je humeur kan slechter worden. Je kunt je moeilijker concentreren. Je hebt minder energie. Ook je lichamelijke gezondheid kan eronder lijden.

Sociale media kunnen het ook moeilijker maken om je te concentreren. Elke keer dat je telefoon een notificatie geeft, wordt je aandacht verstoord. En zelfs als je telefoon ‘op stil staat’ of ergens buiten bereik ligt, kan de gedachte dat er misschien een bericht is binnengekomen al afleidend werken.

Ook in sociale situaties kunnen sociale media afleiden. Je zit met vrienden, maar iedereen zit op zijn telefoon. Of je bent in gesprek met iemand, maar je checkt tussendoor even je berichten. Dit kan ervoor zorgen dat je minder echte aandacht hebt voor de mensen om je heen. Dit fenomeen gebeurt zelfs zo vaak dat er een term voor is: ‘phubbing’. Onderzoek laat zien dat phubbing best vervelende gevolgen kan hebben voor sociale relaties⁶Nunez, T. R., & Radtke, T. (2024). Is socially disruptive smartphone use detrimental to well-being? A systematic meta-analytic review on being phubbed. Behaviour & Information Technology, 43(7), 1283-1311.. Onder vrienden, maar bijvoorbeeld ook als ouders meer aandacht hebben voor hun telefoon dan voor hun kind⁷Solecki, S. (2022). The phubbing phenomenon: The impact on parent-child relationships. Journal of Pediatric Nursing: Nursing Care of Children and Families, 62, 211-214..

Op sociale media kun je ook in aanraking komen met nare dingen. Pesten, haatberichten, oorlogsbeelden, of negatief nieuws. Dit soort content kan emotioneel zwaar zijn, vooral als je er vaak mee wordt geconfronteerd. Het kan ervoor zorgen dat je je angstig voelt, verdrietig, of boos⁸Skogen, J. C., Andersen, A. I. O., Finserås, T. R., Ranganath, P., Brunborg, G. S., & Hjetland, G. J. (2023). Commonly reported negative experiences on social media are associated with poor mental health and well-being among adolescents: Results from the ‘LifeOnSoMe‘-study. Frontiers in Public Health, 11, 1192788. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1192788.

Algoritmes kunnen er ook voor zorgen dat je soms steeds meer negatieve content ziet. Wanneer je één keer op iets negatiefs klikt, denkt het platform dat je dat interessant vindt. Het laat je dan meer van dat soort content zien.

Lees meer over algoritmes en hoe je daar meer controle over kunt krijgen.

Sociale media zijn – net als het schoolplein – helaas ook een plek waar online pesten kan plaatsvinden. Online pesten kan grote gevolgen hebben. Voor jongeren geldt dat als zij op school worden gepest en dat online doorgaat, zij nergens meer aan het pesten kunnen ontsnappen. Dit kan leiden tot mentale gezondheidsproblemen, en is vaak lastiger te monitoren door ouders of anderen in je omgeving. Heb je vervelende dingen meegemaakt online, en wil je daar met iemand over kunnen praten? Neem dan bijvoorbeeld via chat of telefoon contact op met de hulplijn van Offlimits.

Tot slot: tijd die je besteedt aan sociale media, besteed je niet aan andere dingen. Dat betekent niet dat alle tijd op sociale media ‘zonde’ is, maar het is goed om stil te blijven staan bij of jij je tijd nog wel besteedt zoals jij dat wilt. Misschien zou je eigenlijk liever buiten zijn, sporten, met vrienden afspreken, of met je hobby bezig zijn?

Als dat voor jou het geval is, dan kan het zijn dat je achteraf spijt hebt van je tijd op sociale media. Het is goed om te beseffen dat er naast sociale media veel mooie manieren zijn om te ontspannen, nieuwe dingen te leren en te verbinden met anderen.

Sociale media kunnen ook nadelen hebben voor je lichamelijke gezondheid. Je zit vaak stil, meestal met een gebogen houding. Dit kan leiden tot een ongezonde leefstijl en lichamelijke klachten, zoals nek- en rugpijn. Dit heeft zelfs een eigen naam nu, de ‘tech neck’. Daarom is het belangrijk om tijd op sociale media goed uit te balanceren met voldoende beweging, ‘frisse lucht’, en andere dingen die jij nodig hebt voor een goed welzijn.

Kortom

Sociale media kunnen risico’s meebrengen voor je welzijn. Maar dat betekent niet dat je sociale media helemaal hoeft te vermijden. Sociale media hebben namelijk ook voordelen voor je welzijn⁹Ferguson, C. J., Kaye, L. K., Branley-Bell, D., & Markey, P. (2024). There is no evidence that time spent on social media is correlated with adolescent mental health problems: Findings from a meta-analysis. Professional Psychology: Research and Practice. https://doi.org/10.1037/pro0000589. Ook hangen de risico’s sterk af van hoe je sociale media gebruikt¹⁰Rozendaal, E., Griffioen, N., & Stein, M. (2024). Bitefile – Wat weten we over de impact van sociale media op het welzijn van jongeren? Netwerk Mediawijsheid. Https://netwerkmediawijsheid.nl/bitefile-wat-zegt-de-wetenschap-over-de-impact-van-sociale-media-op-het-welzijn-van-jongeren-v2/. Door bewuste keuzes te maken, kun je de risico’s verminderen en de voordelen van sociale media behouden.

Wil je tips voor hoe je bewuster met sociale media om kunt gaan? Bekijk dan het artikel over mindful scrollen.

Artificiële intelligentie of kunstmatige intelligentie (AI) wordt steeds vaker gebruikt door mensen van verschillende leeftijden. Jongvolwassenen tussen 18 en 24 jaar gebruiken AI het meest. Van deze groep gebruikt 61,3% AI een paar keer per week of vaker. Daarvan gebruikt ruim één op de vijf jongvolwassenen AI zelfs een paar keer per dag!

Ouderen boven de 65 jaar gebruiken AI het minst. Ongeveer twee op de drie ouderen (69,7%) zegt dat ze bijna nooit AI gebruiken. Ook is er een kleine groep ouderen die AI wél regelmatig gebruikt: ongeveer één op de acht ouderen (12,2%) gebruikt AI-toepassingen een paar keer per week of zelfs vaker.

Jongeren

Jongeren onder de 18 gebruiken AI vaker voor school en om te leren dan volwassenen. Van de jongeren gebruikt 37% AI om te leren, terwijl dit bij volwassenen 16% is. Ook gebruiken jongeren AI vaker om teksten te schrijven. Van de jongeren gebruikt iets meer dan de helft (56%) AI voor het schrijven van teksten, bij volwassenen is dit 34%.

Lees hier meer over het gebruik van AI voor het leren

Volwassenen

Volwassenen gebruiken AI meestal voor andere dingen dan dat jongeren doen. Ze gebruiken het bijvoorbeeld vaker voor gesprekken, zoals het stellen van vragen aan klantenservice-chatbots. Jongeren doen dit minder: van de volwassenen gebruikt 35% AI voor gesprekken, bij jongeren is dit 23%.

Ook gebruiken volwassenen AI vaker in gezondheids-apps, zoals MyFitnessPal, Headspace en Apple Health. Van de volwassenen gebruikt 17% AI in gezondheids-apps, bij jongeren is dit 10%.

De meest gebruikte AI-toepassingen zijn chatbots, zoals ChatGPT en klantenservicebots. Ook slimme spraakassistenten zoals Alexa of Siri worden veel gebruikt. Daarnaast gebruiken deelnemers AI om afbeeldingen of video’s te maken en te bewerken. Ook apps voor productiviteit en AI in medische apps worden gebruikt.¹Dit blijkt uit onderzoek van het Expertisecentrum: https://www.trimbos.nl/kennisbank/tri-62-145-pilotonderzoek-digitalisering-en-welzijn/

Jongeren en volwassenen geven aan meerdere voordelen van AI voor hun welzijn te ervaren. Hieronder zie je per groep welke voordelen worden genoemd.

Voordelen die volwassenen en jongeren noemen

• Het kan gemak bieden en tijd besparen.
• Het kan helpen bij het snel vinden van informatie.

Voordelen die jongeren (<18 jaar) noemen

• Het kan zorgen voor entertainment.
• Het kan jongeren helpen bij contact met vrienden.

Voordelen die volwassenen noemen

• Het kan zorgen voor meer efficiëntie en productiviteit.
• Het kan dagelijkse taken makkelijker maken, zowel op het werk als thuis.
• Veel volwassenen geven aan dat zij minder stress ervaren door AI.
• Het kan helpen om de gezondheid te ondersteunen.
• Het kan helpen om beter te leren.
• Het kan zorgen voor meer creativiteit.

De meeste mensen die AI gebruiken zeggen dat ze (bijna) nooit nadelen ervaren voor hun welzijn. Toch noemen sommige mensen wel enkele nadelen over het gebruik van AI.

Nadelen die jongeren en volwassenen noemen

• Het kan moeilijk zijn om onderscheid te maken tussen echt en nep.
• Mensen maken zich zorgen over misinformatie (verkeerde informatie) die AI kan geven.
• Mensen maken zich soms zorgen over wat AI doet met ons denkvermogen.

Lees meer over de impact van AI op ons denkvermogen

Nadelen die jongeren noemen

• Jongeren voelen soms druk om AI te gebruiken.
• Ook maken jongeren zich zorgen over wat AI allemaal kan doen.

Nadelen die volwassenen noemen

• Er zijn zorgen rondom privacy en dataverwerking.
• AI kan zorgen voor te veel informatie.
• Sommige volwassenen maken zich zorgen dat je minder goed gaat nadenken als AI dingen voor je doet. Volgens hen kan dit leiden tot minder denkvermogen en tot afhankelijkheid van AI.

Kortom

AI wordt door verschillende leeftijdsgroepen op verschillende manieren gebruikt. De meeste mensen ervaren vooral voordelen en weinig tot geen nadelen. Wel leven er bij sommige mensen zorgen rondom het gebruik van AI.

Wil je meer weten over AI? Bekijk dan ons artikel Wat is AI en hoe werkt het?

Veel mensen gebruiken sociale media, niet alleen jongeren. Toch zijn er verschillen in hoe vaak mensen het gebruiken. Jongvolwassenen van 18 tot 24 jaar zijn het meest actief. Van hen gebruikt 80,8% sociale media een paar keer per dag of vaker. Dat is meer dan bij jongeren onder de 18 jaar. In die groep gebruikt 60,5% sociale media een paar keer per dag of vaker. Ouderen boven de 65 jaar zijn het minst actief, maar toch gebruikt meer dan de helft (55,7%) sociale media minstens één keer per dag.

Sociale mediagebruik scholieren

Uit de Scholierenmonitor blijkt dat bijna 9 van de 10 scholieren (87,2%) in het voortgezet onderwijs gebruiken bijna elke dag sociale media. Voor 1 op de 10 (9,7%) is dat 1 tot 5 dagen per week. Meisjes gebruiken sociale media vaker dagelijks dan jongens. In 2019 was dit iets minder: toen was het 84,3%.

Dat verschilt per leeftijdsgroep. Jongeren gebruiken vooral snelle en visuele platforms, zoals TikTok en Snapchat. Volwassenen gebruiken vaker platforms met tekst en netwerken, zoals Facebook en LinkedIn. Jongeren onder de 18 kiezen vooral voor Snapchat, TikTok en Instagram. Volwassenen gebruiken vooral Facebook, Instagram en LinkedIn.

Jongeren en volwassenen ervaren allerlei voordelen van sociale media. Ze noemen bijvoorbeeld de volgende voordelen:

• Contact houden met vrienden en familie
• Ontspanning, plezier en entertainment
• Een snelle en makkelijke manier om te communiceren (vooral genoemd door jongeren)
• Snel en makkelijk vinden informatie en nieuws te verkrijgen (vooral genoemd door volwassenen)

Dit gaat over de voordelen die mensen zelf noemen. Lees hier meer over de voordelen van sociale media.

Jongeren en volwassenen ervaren daarnaast ook nadelen van sociale media. Ze noemen bijvoorbeeld de volgende nadelen:

• Veel tijd eraan besteden en blijven scrollen. Dit is het grootste nadeel dat wordt genoemd.
• Jezelf vergelijken met anderen
• Te veel prikkels
• Minder contact in het echt
• Negatieve berichten zien
• Sociale druk

Deze nadelen worden daarnaast vooral door jongeren genoemd:

• Cyberpesten
• Roddelen
• Nepnieuws
• Zorgen over lichamelijke effecten

Opvallend is dat jongeren vaker zeggen dat zij geen nadelen ervaren dan volwassenen.

Kortom

Sociale media worden door bijna iedereen gebruikt. Er zijn wel verschillen tussen leeftijdsgroepen, zoals tussen jongeren en ouderen. Het verschilt bijvoorbeeld hoe vaak sociale media gebruikt wordt en welke sociale media dat zijn. Beide groepen ervaren zowel voordelen als nadelen van het gebruik van sociale media.

Wil je meer weten over sociale media? Bekijk dan bijvoorbeeld ons artikel Wat zijn sociale media?

‘Sociale-mediaverslaving’ is geen officiële diagnose in de DSM-5. Dit is het Amerikaanse handboek voor psychiatrische stoornissen. Het staat ook niet in de ICD-11; het internationale classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Toch wordt de term ‘socialemediaverslaving’ heel vaak gebruikt. Ook laat onderzoek zien dat mensen vaak hun eigen ‘verslaafdheid’ overschatten¹Anderson, I.A., Wood, W. Overestimates of social media addiction are common but costly. Sci Rep 15, 39388 (2025). https://doi.org/10.1038/s41598-025-27053-2. Misschien zit je veel op sociale media, maar dan is het vaak nog geen verslaving.

Veel deskundigen geven daarom aan om voorzichtig te zijn met het woord ‘verslaving’, bijvoorbeeld omdat het stigmatiserend kan werken. Dat betekent dat je een negatief label krijgt en dat jij en anderen kunnen denken dat er iets ‘mis’ met je is.

Ook kan een ‘sociale-mediaverslaving’ de indruk wekken dat je het gelijk kunt stellen aan verslaving aan schadelijke middelen, zoals tabak. Maar zo simpel kun je die dingen niet met elkaar vergelijken. Tabak heeft bijvoorbeeld helemaal géén voordelen voor je gezondheid. Dit terwijl sociale media wél voordelen voor je welzijn kunnen hebben als je het verantwoord gebruikt, net als bij eten.

Ook geven verslavingsexperts aan dat ‘sociale-mediaverslaving’ of overmatig gebruik van sociale media vaak eerder een ‘verkeerd gekozen oplossing’ is voor een ander, dieperliggend probleem. Bijvoorbeeld eenzaamheid of het gevoel constant onder druk te staan.

Ook als er geen verslaving is, kan er wel toch een probleem zijn. Onderzoek laat zien dat overmatig sociale-mediagebruik vaak samenhangt met mentale en sociale problemen²Fassi, L., Ferguson, A. M., Przybylski, A. K., Ford, T. J., & Orben, A. (2025). Social media use in adolescents with and without mental health conditions. Nature Human Behaviour. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02134-4. Dit geldt vooral als je zoveel sociale media gebruikt dat andere onderdelen van je leven daaronder lijden.

Wanneer spreek je van problematisch socialemediagebruik?

We spreken van problematisch sociale-mediagebruik als je meerdere van deze eigenschappen bij het gebruik van sociale media ziet:

• Je denkt heel veel aan sociale media, ook als je het niet gebruikt. Het is het eerste waar je aan denkt als je opstaat.
• Je hebt steeds meer tijd op sociale media nodig om hetzelfde gevoel te krijgen.
• Je gebruikt sociale media om je beter te voelen of problemen te vergeten.
• Het lukt je niet om te minderen met sociale media.
• Je voelt je onrustig, angstig of prikkelbaar als je geen toegang hebt tot sociale media: je krijgt ontwenningsverschijnselen.
• Je socialemediagebruik veroorzaakt problemen in andere delen van je leven: je doet je werk bijvoorbeeld niet meer naar behoren, krijgt meer ruzie met andere mensen of je verwaarloost je eigen gezondheid.

Maar let op: bij sommige van deze criteria hoef je niet gelijk te denken aan problematisch gebruik. Zo kan het soms best oké zijn om sociale media te gebruiken als een uitlaatklep of als afleiding. Dat doen we tenslotte ook met andere dingen, zoals lekker in een boek duiken. Dat betekent niet meteen dat er een probleem is. Het is dus belangrijk om te kijken of er meerdere signalen zijn dat er misschien sprake is van problematisch socialemediagebruik.

Herken je meerdere van de bovenstaande signalen, bij jezelf of bij iemand anders? Bekijk dan wat je kunt doen om verantwoord met sociale media om te gaan, bijvoorbeeld met onze Tips voor mindful scrollen. Of neem anoniem contact op met onze Info- en advieslijn via 0900-1996 of mail (info@digitalebalans.nl).

Heb je het gevoel dat je meer hulp nodig hebt? Zoek die dan vooral op, bijvoorbeeld bij je huisarts of bij een van de Nederlandse verslavingszorginstellingen.

Het woord ‘detox’ betekent letterlijk ontgiften. Bij een sociale media detox stop je tijdelijk met het gebruiken van sociale media. Bijvoorbeeld een dag, week of maand.

Mensen doen dit om:

• even afstand te nemen;
• minder afleiding en prikkels te ervaren;
• meer tijd over te houden voor andere dingen;
• zich minder opgejaagd of gestrest te voelen;
• weer controle te krijgen over het gebruik van sociale media;
• niet steeds geconfronteerd te worden met perfecte of onrealistische beelden.

Steeds vaker ontstaan er initiatieven om offline tijd te stimuleren, zoals telefoonvrije cafés of evenementen. Het doel? Je even loskoppelen van de digitale wereld en ruimte creëren voor echte ontspanning.

Het korte antwoord: niet altijd en meestal niet lang.

Voor sommigen kan een pauze van sociale media als een opluchting voelen, terwijl anderen er juist ongelukkiger van worden. Hoe komt dat?

Sommige mensen hebben door een sociale media detox meer contact met familie en vrienden en gaan andere activiteiten doen, zoals sporten¹Liu, Y., Mohamad, E. M. W., Azlan, A. A., & Tan, Y. (2025). Am I Happier Without You? Sociale media Detox and Well-Being: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Behavioral Sciences, 15(3), 290. https://doi.org/10.3390/bs15030290. Dit kan een positief effect hebben op hoe je je voelt.

Maar sociale media vervullen voor veel mensen ook een belangrijke functie. Denk aan vermaak, steun krijgen van anderen (zeker als je die steun in je offline omgeving mist) of mogelijkheden om activiteiten te ondernemen. Als dit wegvalt, kan dit juist leiden tot meer negatieve emoties, zoals je somber of eenzaam voelen²Liu, Y., Mohamad, E. M. W., Azlan, A. A., & Tan, Y. (2025). Am I Happier Without You? Sociale media Detox and Well-Being: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Behavioral Sciences, 15(3), 290. https://doi.org/10.3390/bs15030290.

Daarnaast speelt het placebo-effect waarschijnlijk ook een rol: als je verwacht dat je je beter gaat voelen door een detox, dan voel je je vaak ook wat beter. Maar dat komt dan vooral door de verwachting. Daardoor kun je gaan denken dat sociale media dé oorzaak zijn van hoe je je voelt, terwijl er meestal ook veel andere dingen spelen.

Bovendien zorgt een korte pauze er niet altijd voor dat je gedrag verandert³Ramadhan, R. N., Rampengan, D. D., Yumnanisha, D. A., Setiono, S. B., Tjandra, K. C., Ariyanto, M. V., … & Empitu, M. A. (2024). Impacts of digital sociale media detox for mental health: A systematic review and meta-analysis. Narra J, 4(2), e786. https://doi.org/10.52225/narra.v4i2.786. Zodra je weer sociale media apps installeert, val je vaak terug in oude gewoontes. Zoals scrollen voordat je gaat slapen.

Het gaat erom dat je sociale media op een bewuste manier gebruikt. Een tijdelijke detox kan je dan wel helpen om na te denken over wat jij zoal doet op sociale media, en waarom. Stel jezelf vragen zoals:

• Krijg ik energie van sociale media?
• Word ik er blij van? Waar wel, en waar niet van?
• Welke rol spelen sociale media in mijn leven?

Pas je gebruik daarop aan. Ontvolg bijvoorbeeld accounts die je een slecht gevoel geven en volg accounts die je blij maken of inspireren. Vervang gewoontes die je niet helpen door nieuwe gewoontes die wel goed voor je zijn. Zit je bijvoorbeeld altijd op je telefoon voor het slapen? Koop een wekker en laat je telefoon uit de slaapkamer.

Kortom

Voor veel mensen is het niet nodig om helemaal met sociale media te stoppen. Het is wel beter om er bewust mee om te gaan. Dan ervaar je misschien zelfs meer voordelen dan bij een volledige detox.

Wil je weten hoe je bewust om kunt gaan met sociale media? Bekijk dan onze Tips voor mindful scrollen.

Wanneer je Instagram, TikTok, YouTube of Facebook opent, zie je geen willekeurige verzameling berichten. Wat je ziet is zorgvuldig voor jou gekozen door een algoritme: een verzameling regels, signalen en berekeningen gemaakt door een AI-model. Die regels bepalen samen welke content je te zien krijgt en in welke volgorde.

Vroeger werkten sociale media anders. Rond 2000, toen de eerste sociale media platforms zoals MySpace en Facebook ontstonden, waren algoritmes puur chronologisch. Dat betekent dat de volgorde van posts op basis van tijd wordt bepaald: het nieuwste bericht stond bovenaan. Oudere berichten zakten naar beneden als er nieuwe berichten bijkwamen. Iedereen zag ongeveer dezelfde volgorde, omdat het platform niet “meedacht” over wat jij misschien het leukst zou vinden. Dat is bijna niet meer voor te stellen!

Maar platforms begonnen hard te groeien. Wanneer de hoeveelheid content heel groot is, is een chronologische volgorde niet altijd prettig. Belangrijker nog is dat bedrijven achter sociale media zagen dat je langer op een platform blijft als je precíes krijgt wat jij leuk vindt.

Nu gebruiken alle grote platforms slimme algoritmes op basis van AI die de hele tijd leren van jouw gedrag. Zo laten ze je vooral zien wat bij jou past. Daarom krijg je ook meestal advertenties te zien die specifiek op jou gericht zijn.

De enige uitzondering daarop zijn sinds kort Instagram en Facebook: zij moeten nu weer in eerste instantie een chronologische feed aanbieden.

Aan de ene kant zijn we met zijn allen eigenlijk best blij dat algoritmes ons informatie geven die aansluit op wat wíj interessant vinden. Wie vindt het nou leuk om allerlei content te zien die helemaal niet past bij wat jij leuk vindt? Maar dat je feed zo specifiek op jou afgestemd is brengt ook zorgen met zich mee.

Filterbubbels

Heb je weleens gehoord van de ‘filterbubbel’? Dat betekent dat je vooral berichten te zien krijgt die passen bij wat je al denkt of leuk vindt. Het gevolg kan zijn dat je minder andere ideeën of meningen tegenkomt. Onderzoek laat zien dat algoritmes daarvoor kunnen zorgen¹Ahmmad, M., Shahzad, K., Iqbal, A., & Latif, M. (2025). Trap of Social Media Algorithms: A Systematic Review of Research on Filter Bubbles, Echo Chambers, and Their Impact on Youth. Societies, 15(11), 301. https://doi.org/10.3390/soc15110301.

Toch is het bewijs uit onderzoek nog niet zo eenduidig. In een overzicht van 129 onderzoeken is er weinig bewijs dat algoritmes zorgen voor filterbubbels. Met andere woorden: mensen zien online ook berichten die niet helemaal bij ze passen. Ze reageren bijvoorbeeld ook op informatie waar ze het niet mee eens zijn²Hartmann, D., Wang, S.M., Pohlmann, L. et al. A systematic review of echo chamber research: comparative analysis of conceptualizations, operationalizations, and varying outcomes. J Comput Soc Sc 8, 52 (2025). https://doi.org/10.1007/s42001-025-00381-z.

Moeilijk om los te komen van je feed

Als algoritmes je steeds dingen laten zien die je leuk vindt, kan het lastiger zijn om los te komen van sociale media. Daarom worden dit soort heel persoonlijke algoritmes (hyper-gepersonaliseerde algoritmes) soms gezien als manipulatief of ‘verslavend’. Natuurlijk, het is goed dat platforms aansluiten op onze interesses, maar dat moet niet ten koste gaan van onze gezondheid.

Het goede nieuws is: jij kunt invloed uitoefenen op het algoritme! Juist omdat algoritmes zich vormen naar jóuw keuzes en gedrag. Maar dan is het wel belangrijk dat je weet hoe algoritmes werken en wat jij kunt doen.

Volg bewust en ontvolg actief

Denk kritisch na over de accounts en pagina’s die je volgt. Stel jezelf vragen zoals: Wie is de maker van deze content? Weten ze genoeg over dit onderwerp? Hebben ze misschien een eigen belang of mening die meespeelt?

Geef het algoritme actief feedback

Wanneer je een post, reel of video tegenkomt die je niet bevalt, die niet relevant is, of je simpelweg een slecht gevoel geeft, zoek naar het optiemenu (meestal drie puntjes). Selecteer “Niet geïnteresseerd”, “Verberg post” of “Toon minder van dit soort content”. Dit is een van de beste manieren om je algoritme bij te sturen. Als je dit een paar dagen doet, zul je een verandering merken.

Interacteer ook actief met wat je wél wilt zien

Je kunt inspelen op het algoritme door meer (en langer) te interacteren met het soort content dat je meer wilt zien. Als je niet tevreden bent en andere content in je feed wilt, ga er actief naar op zoek. Zoek naar hashtags of onderwerpen waar je nieuw in geïnteresseerd bent, volg makers met dezelfde interesses en interacteer met hun content (liken, reageren of delen).

Kortom

Je bent dus gelukkig niet volledig overgeleverd aan deze systemen. Door te begrijpen hoe algoritmes werken en bewuste keuzes te maken, kun je je feed actief vormgeven naar wat jij fijn en waardevol vindt. Weet wie je volgt, waar je op reageert en welke feedback je geeft.

Maar vergeet niet dat de verantwoordelijkheid alleen bij jou ligt. Platforms moeten duidelijker zijn over hun algoritmes en gebruikers meer controle geven. Ook moeten bedrijven hun platform zo ontwerpen dat gezondheid en welzijn belangrijker zijn dan jou zo lang mogelijk op het platform te houden. Maar in de tussentijd kun je al veel doen om je sociale media beter te laten aansluiten bij wat jij belangrijk vindt en wat goed voor je is.

Wil jij tips voor hoe je bewust om kunt gaan met sociale media? Bekijk dan onze Tips voor mindful scrollen.

Het is niet nodig om helemaal te stoppen met sociale media. Sociale media kunnen namelijk voordelen en kansen bieden. Maar dan is het wel goed om er bewust mee om te gaan. Dan behoud je zoveel mogelijk voordelen en ervaar je zo min mogelijk nadelen.

Hieronder lees je 6 tips om je goed te blijven voelen als je sociale media gebruikt.

Soms gebruiken we sociale media op een manier die niet goed voor ons is. Bijvoorbeeld als je ’s avonds laat of nachts veel online bent. Of als je je heel afhankelijk voelt van sociale media.

Of jouw gebruik gezond is, is heel persoonlijk. Vraag jezelf af: gebruik ik sociale media op een fijne manier, of voel ik me er juist slechter door? En waar heb ik dan precies last van? En ook heel belangrijk: heb ik door sociale media nog genoeg tijd voor andere dingen, zoals slapen, bewegen en met anderen zijn?

Het is normaal dat je je de ene dag goed voelt en de andere dag wat minder. Maar let ook op kleine signalen. Sociale media kunnen je helpen om je beter te voelen, maar soms ook niet. Het kan zelfs zijn dat je je slechter gaat voelen als je al minder lekker in je vel zit. Als je merkt dat dat voor jou het geval is, geef jezelf dan even een pauze en ga iets doen waar je weer wat blijer van wordt.

Iedereen gebruikt sociale media op een andere manier. Wat voor de één werkt, werkt niet voor de ander. Probeer te begrijpen hoe jouw gebruik eruitziet. Gebruik je sociale media vaak als je je niet goed voelt? Word je er blij van, of juist niet? Door dit te weten, kun je beter kiezen wat goed voor je is. Vraag jezelf af: waarom gebruik ik het? Op welke momenten zit ik online? En wat kijk ik precies, en waarom? Als je bijvoorbeeld merkt dat jij vooral een ‘lunch-scroller’ bent maar daar eigenlijk vanaf wilt, vraag dan aan je vrienden of collega’s om in plaats daarvan samen te gaan wandelen.

Content maken voor sociale media is niet voor iedereen. Sommige mensen vinden het heel leuk om filmpjes te maken en te delen. Anderen kijken liever wat de rest allemaal maakt. Allebei is helemaal prima. Maar het lijkt erop dat het best goed kan zijn om af en toe ook actief deel te nemen aan sociale media. Zo zijn er onderzoeken geweest die suggereren dat passief gebruik vaker voorkomt bij mensen die last hebben van sociale media¹Roberts, J. A., & David, M. E. (2023). On the outside looking in: Social media intensity, social connection, and user well-being: The moderating role of passive social media use. Canadian Journal of Behavioural Science / Revue canadienne des sciences du comportement, 55(3), 240–252. https://doi.org/10.1037/cbs0000323. Passief gebruik betekent dat je op sociale media zit en niks erop doet. Je kijkt vooral, scrollt en leest reacties.

Kijk eens of je contact kunt zoeken, of deel je mening in een comment (reacties). Probeer uiteraard weg te blijven van ruzies in de commentsecties, maar het kan best fijn zijn om contact te zoeken met mensen die hetzelfde denken!

Wat je ziet op sociale media, kan ervoor zorgen dat je je lekker of juist minder lekker voelt. Harvard Health adviseert daarom om keuzes te maken in wie je volgt. Accounts die je steeds jaloers of boos maken, kun je ontvolgen of dempen. Soms maakt het verwijderen van een paar accounts de ervaring al een stuk fijner!

En wil je even een hele frisse start? Op sommige platforms kun je je algoritme helemaal resetten, zoals op TikTok. Ook kun je weer kiezen voor een chronologische tijdlijn op Instagram en Facebook. Hiermee bepaalt het algoritme niet meer wat je te zien krijgt, maar alleen wie je volgt en op basis van tijd.

Sociale media zijn leuk, maar ze kunnen niet alles vervangen. Zorg dat je ook tijd hebt voor dingen buiten je scherm: bewegen, mensen in het echt zien, een hobby, of gewoon even niets doen. Meer hierover lees je op de pagina over digitale balans.

Ben jij een sportfanaat of een bankhanger? Of iets er tussenin? Hoeveel je precies moet bewegen, is per leeftijd verschillend. Media kunnen je helpen om te bewegen: stappentellers motiveren je om meer te lopen. Een app met een personal coach helpt je om je oefeningen te doen.

Maar pas op: kijk ook af en toe op van je scherm, zodat je niet ineens tegen een lantaarnpaal aanloopt.

We weten allemaal hoe belangrijk slaap is. En hoe het voelt als je te weinig geslapen hebt. Toch kunnen we de verleiding van media soms niet weerstaan. Nog één aflevering kijken of nog even op Instagram scrollen als je in bed ligt. Voor je het weet slaap je een uur later dan gepland. Aan de andere kant kan het kijken van een serie ook juist voor ontspanning zorgen.

Wist je dat we dagelijks gemiddeld 8,7 uur zittend doorbrengen? (bron) Als je de hele dag achter een laptop zit te werken, of als je zit te gamen of veel tv kijkt, dan kun je last krijgen van je nek en rug. Het is dan ook een goed idee om op je houding te letten en af en toe op te staan.

Een passende schermtijd hangt af van de leeftijd van je kind. Hieronder lees je de adviezen per leeftijd. De adviezen zijn gebaseerd op de WHO en Richtlijn gezond schermgebruik van de Rijksoverheid.

Baby’s (0-1 jaar)

Baby’s hebben nog geen schermen nodig. Het advies van de WHO en van de Rijksoverheid is om baby’s geen schermtijd te geven.

Af en toe videobellen met familie kan wel. In de eerste maanden is het genoeg als je baby de stem van de ander hoort. Na een paar maanden kun je je baby soms even kort mee laten kijken tijdens het videobellen.

Dreumesen (1-2 jaar)

Over de schermtijd bij dreumesen verschillen de meningen. Voor kinderen van 1 jaar raadt de WHO het af om schermen te gebruiken. Voor kinderen van 2 jaar is het advies om schermen niet langer dan één uur per dag te gebruiken. Het liefst minder.

Het advies van de Rijksoverheid is om dreumesen helemaal geen schermtijd te geven.

Peuters (2-4 jaar)

Over de schermtijd bij peuters verschillen de meningen. Voor peuters is het advies van de WHO om schermen niet langer dan één uur per dag te gebruiken. Het liefst minder.

Het advies van de Rijksoverheid is maximaal 30 minuten per dag.

Kleuters (4-6 jaar)

Het advies van de Rijksoverheid is maximaal 1 uur schermtijd per dag, verdeeld over de dag. Zorg voor een balans tussen schermgebruik en andere activiteiten zoals buitenspelen, met vriendjes afspreken, sporten en voldoende slapen.

Kinderen (6-12 jaar)

Voor kinderen tussen de 6 en 8 jaar geldt: maximaal 1 uur schermtijd voor dag. Van 8 tot 10 jaar: maximaal 1,5 uur per dag. En kinderen van 10-12 jaar: maximaal 2 uur per dag.

Dat staat in de richtlijn van de Rijksoverheid. Kijk goed wat bij jouw kind past. En zorg voor een gezonde balans tussen schermgebruik en andere activiteiten zoals buitenspelen, sporten en voldoende slapen.

Pubers (12-18 jaar)

De richtlijn vanuit de Rijksoverheid is maximaal 3 uur schermtijd per dag.

Kijk vooral goed wat bij jouw kind past en waarom je kind gebruik maakt van digitale media en wat het doet: is het voor school, voor een hobby of om de tijd te doden? Het is belangrijk om te zorgen voor een gezonde balans tussen schermgebruik en andere activiteiten.

Schermgebruik bij kinderen gaat niet alleen over hoeveel tijd ze achter een scherm zitten, maar ook over wat ze achter een scherm doen. Zo kom je daarachter:

• Praat met je kind over digitale technologie. Welke app of welk platform gebruikt je kind? En welke spelletjes worden gespeeld en waar wordt tijdens het spel over gepraat?
• Of beter nog: gebruik het af en toe samen. Laat je kind uitleggen waarom een spel, filmpje of platform leuk is en hoe het eruitziet. Zo begrijp je beter wat je kind online doet. En waarom bepaalde momenten of spellen belangrijk zijn.

Als je begrijpt wat er bij je kind speelt, kun je betere afspraken maken. Met als gevolg dat ze zich ook beter aan de afspraken houden.

Zicht en controle

Soms kan het fijn en goed zijn om controle en zicht op het schermgedrag van je kind te hebben. Er zijn daarvoor verschillende hulpmiddelen, ook wel parental control tools genoemd. Dit zijn apps of instellingen waarmee je als ouder het schermgebruik van je kind kunt beheren en risico’s kunt beperken. Je kunt bijvoorbeeld:

• instellen hoeveel tijd je kind per dag of week achter een scherm mag zitten;
• kiezen welke apps, websites of video’s toegankelijk zijn;
• bepalen met wie je kind online kan chatten of informatie kan delen;
• uitgaven in apps of games beperken of blokkeren.

Deze tools zijn beschikbaar op spelcomputers, smartphones, tablets, computers en smart-tv’s.

Meestal maak je als ouder een hoofdaccount aan, bijvoorbeeld via ‘familiebeheer’. Hier koppel je het account van je kind aan, zodat jij instellingen kunt aanpassen die je kind zelf niet kan veranderen. Op de websites van Apple, Google, Microsoft, Nintendo en Sony vind je stap-voor-stap uitleg over hoe je dit kan doen.

Gameconsoles
Microsoft Xbox
Nintendo Switch
Sony PlayStation

Tablets/smartphones
Google Play (Android)
iPhone / iPad (iOS)

Voor het instellen van tijdsloten vind je hier meer informatie.

Andere vormen van controle

Er zijn nog andere vormen van controle. Eén daarvan is om gameconsoles, pc’s en televisies buiten de slaapkamer te houden. Dit werkt waarschijnlijk vooral goed bij jongere kinderen.

Zet apparaten ook uit als ze niet worden gebruikt en leg ze waar mogelijk buiten het zicht. Zo is de verleiding voor je kind kleiner om steeds weer een scherm te pakken.

Het is belangrijk dat digitale technologie goed past bij de ontwikkeling en activiteiten van je kind, zoals school, sport en afspreken met vrienden. Een kind moet zich goed kunnen voelen. Met én zonder scherm. Dat heet digitale balans.

Hoe eerder ouders hun kinderen ondersteunen bij het vinden van een gezonde digitale balans, hoe beter dat is. Voor nu en later.

Maar wanneer is je kind digitaal in balans? Kijk eens naar de onderdelen hieronder. Vraag je af of je kind genoeg tijd hiervoor heeft. En of dit in balans is met de andere onderdelen.

• Lichamelijke gezondheid: waaronder slapen, bewegen en niet te veel stilzitten.
• Mentale gezondheid: waaronder voldoende inspanning en ontspanning.
• Sociale gezondheid: waaronder de verbinding met anderen en voldoende tijd voor jezelf.

Activiteiten kunnen tegelijkertijd verschillende dingen opleveren, maar soms ook iets kosten. Televisiekijken kan bijvoorbeeld fijn zijn om te ontspannen, maar het betekent ook dat je minder beweegt. Het gaat bij digitale balans dus niet alleen om hoeveel tijd een kind met een scherm bezig is, maar vooral om wat het in die tijd doet.

De afwisseling tussen schermtijd en andere activiteiten is het belangrijkst voor een gezonde balans.

Tip! Het is belangrijk dat je kind zich ook kan vermaken op momenten dat het geen scherm gebruikt. Help daarom je kind bij het bedenken van dingen om te doen. Betrek je kind hierbij, zodat het aansluit bij de interesses van je kind.

Wees je bewust van de voordelen en nadelen van digitale technologie

Digitale technologie heeft zowel voordelen als nadelen. Voor een gezonde digitale balans maak je zoveel mogelijk gebruik van de voordelen en beperk je de nadelen.

Dit kunnen voordelen zijn:

• Het kan ontspanning en plezier geven.
• Het maakt het mogelijk om online contact te hebben met anderen, zoals vrienden en familie. Ook kan je nieuwe mensen ontmoeten.
• Het kan helpen bij het leren van nieuwe dingen, zoals een nieuwe taal of sociale vaardigheden.

Maar er zijn ook mogelijke nadelen:

• Er blijft mogelijk minder tijd over dan nodig is voor school, sport of vrienden. Daardoor kan het zorgen voor slechtere cijfers op school of ruzies thuis.
• Het kan lichamelijke klachten geven, zoals pijn in je polsen, vingers, nek, schouders of rug, hoofdpijn en vermoeide of droge ogen. Ook kan het ervoor zorgen dat je minder beweegt en dat verslechtert de conditie.
• Het kan zorgen voor slaapproblemen, vooral als je ’s avonds nog lang een scherm gebruikt. Ook kan het je somber, prikkelbaar of eenzaam maken.

Afspraken over schermgebruik helpen kinderen om op een gezonde manier met media om te gaan. Die afspraken kunnen gaan over verschillende dingen, zoals:

• hoe lang je kind achter een scherm mag;
• hoe vaak dat mag;
• op welke momenten of tijden;
• en welke apps, websites of platforms je kind gebruikt en wat het daarop doet.

Zo kom je tot goede afspraken

Het is belangrijk dat je kind zich aan de gemaakte afspraken houdt. Leg daarom uit waarom de afspraken er zijn en waarom het belangrijk is om ze na te komen. Kinderen begrijpen regels beter als ze weten wat het doel is, zoals genoeg slapen, tijd overhouden om buiten te spelen of huiswerk te maken.

Kijk of je samen afspraken kunt maken

Ieder kind is anders, dus kijk goed naar wat bij jouw kind past. Als een kind heeft meegedacht over een afspraak, zal het zich daar meestal beter aan houden. Blijf ook op een positieve manier betrokken: toon interesse in wat je kind doet op het scherm, vraag naar de spelletjes of kijk af en toe even mee.

Blijf consistent en duidelijk

Kinderen zullen soms grenzen overschrijden; dat hoort bij hun ontwikkeling. Ze proberen nu eenmaal uit tot hoe ver ze kunnen gaan. Juist op zulke momenten is het belangrijk dat jij (met je partner) duidelijk bent en consequent blijft. Spreek daarom af wat er gebeurt als ze niet worden nageleefd. Bijvoorbeeld dat je kind een extra taakje in huis doet.

Soms verandert de situatie of heeft je kind iets anders nodig. Blijf dan bij de kern van de afspraak en leg uit waarom je een uitzondering maakt. Zo leert je kind dat regels niet willekeurig zijn, maar bewust gekozen en bedoeld om houvast te geven.

Praat over allerlei zaken die belangrijk voor je kind zijn. Toon interesse voor grote en kleine gebeurtenissen in zijn of haar leven. Ook wanneer je kinderen ouder worden en minder vaak thuis zijn: weet wat ze bezighoudt, wie hun vrienden zijn en wat ze doen.

Zorg dat je kind je in vertrouwen durft te nemen. Dat lukt beter als jullie gewend zijn om over veel onderwerpen open te praten.

Benoem wat goed gaat

Zeker als niet alles soepel verloopt ben je als ouder soms geneigd om te focussen op wat niet goed gaat. Je vergeet dan de dingen die wel goed gaan te benoemen, en die zijn er altijd (aan afspraken houden, goede inzet op school, helpen van anderen in het gezin of daarbuiten). Benoem daarom ook wat goed gaat.

Kinderen kopiëren. Wat ze jou als ouder zien doen vinden ze normaal. Uit onderzoek weten we dat ouders een belangrijk voorbeeld zijn voor hun kinderen.

Geef daarom het goede voorbeeld. Dit betekent:

• Houd je aan de regels voor schermgebruik die je voor je kind belangrijk vindt.
• Zorg voor minder schermgebruik als je bij je kind bent. En leg uit waarom je digitale technologie gebruikt als je dat wel in het bijzijn van je kind doet (bijvoorbeeld: om een recept op te zoeken, een cadeau te kopen of een afspraak bij de huisarts te maken).
• Zorg voor je eigen digitale balans. Dit betekent: schermgebruik afwisselen met andere activiteiten (bijvoorbeeld: bewegen, slaap, ontspanning, tijd voor jezelf en anderen).
• Laat zien hoe je respectvol online communiceert en je privacy beschermt.
• Geef volle aandacht. Leg je telefoon weg als je samen bent met je kind. Zet meldingen uit zodat je niet steeds wordt gestoord.

Meer informatie

• Wat is een goede schermtijd voor mijn kind? | Nederlands Jeugdinstituut
• Wijzer-in-Digitale-Balans-DEF-opgemaakte-versie_3-1.pdf

AI-chatbots zijn computerprogramma’s die gesprekken kunnen voeren. Je typt een vraag of verhaal, en de chatbot reageert met een antwoord dat lijkt op hoe een mens zou reageren. Bekende voorbeelden zijn ChatGPT, Claude, Gemini en Copilot. Deze chatbots worden steeds beter in het voeren van gesprekken die menselijk aanvoelen.

Lees meer over wat AI is en hoe het werkt

AI-chatbots hebben eigenschappen die het aantrekkelijk maken om daar hulp te zoeken. Hieronder lees je enkele voorbeelden.

Altijd beschikbaar

Een groot voordeel is dat AI-chatbots 24/7 beschikbaar zijn. Midden in de nacht wakker met piekerende gedachten? Je kunt niet altijd een vriend bellen, maar een chatbot is er wel altijd. Voor sommige mensen kan het helpen om hun zorgen op te schrijven en er een reactie op te krijgen, ook als het maar een computerprogramma is.

Geen oordeel

AI-chatbots oordelen niet. Ze worden niet boos of teleurgesteld en raken niet verveeld. Voor mensen die zich schamen voor hun gedachten of gevoelens kan dit een veilige plek bieden om dingen uit te spreken. Soms is het eerste stapje om iets hardop (of getypt) te zeggen al waardevol.

Gedachten ordenen

Door je verhaal aan een chatbot te vertellen, kun je je gedachten helpen ordenen. Het opschrijven van wat je dwarszit kan al helpen. Je ziet dingen dan soms duidelijker. En wanneer de chatbot vragen stelt of dingen samenvat voor je, kan dat je helpen om je situatie vanuit een ander perspectief te bekijken.

Informatie en tips

AI-chatbots kunnen je informatie geven over bijvoorbeeld omgaan met stress, ademhalingsoefeningen, of het herkennen van negatieve gedachten. Ze kunnen ook tips geven over hoe je met moeilijke situaties om kunt gaan. Dit kan nuttig zijn om meer over jezelf te leren. Maar belangrijk is wel dat je alleen betrouwbare informatie en tips over mentale gezondheid opvolgt. Het is bekend dat AI-chatbots soms foute informatie of slechte adviezen geven, en dat kan grote gevolgen hebben.

Voor betrouwbare informatie, advies en ondersteuning kun je terecht bij de website Mentaal Vitaal. Je kunt ook contact opnemen met de Info- en advieslijn van Mentaal Vitaal (tel. 0900-1994).

Hoewel AI-chatbots dus soms een eerste verlichting kunnen brengen als je ergens mee zit, zijn er ook grote beperkingen en risico’s waar je je bewust van moet zijn.

Ze begrijpen niet wat je doormaakt

AI-chatbots praten soms alsof ze mee kunnen voelen, maar ze voelen niet écht mee. Ze begrijpen niet wat je doormaakt. Ze herkennen patronen in je taal en reageren op basis daarvan. Chatbots hebben geen emoties of echt begrip van je situatie.

Dit kan ervoor zorgen dat je júist geen verbinding voelt: je denkt dat je gehoord wordt, maar eigenlijk praat je tegen een programma dat doet alsof het je begrijpt. Voor sommige mensen kan dit op de lange termijn juist eenzamer maken in plaats van minder eenzaam.¹Fang, C. M., Liu, A. R., Danry, V., Lee, E., Chan, S. W. T., Pataranutaporn, P., Maes, P., Phang, J., Lampe, M., Ahmad, L., & Agarwal, S. (2025). How AI and human behaviors shape psychosocial effects of extended chatbot use: A longitudinal randomized controlled study. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2503.17473

Foute of schadelijke informatie

AI-chatbots kunnen fouten maken. Ze kunnen verkeerde informatie geven over mentale gezondheid. Of advies dat niet bij jouw situatie past. Soms kunnen ze zelfs schadelijke dingen zeggen zonder het te beseffen.

Maar hoe komt het dat AI-chatbots foute of schadelijke informatie geven? Dit heeft te maken met hoe AI werkt. AI leert van grote hoeveelheden informatie waarin ook fouten, vooroordelen en verouderde informatie kunnen zitten. Daarnaast reageert een chatbot op hoe jij je vraag stelt. Een chatbot geeft meteen het antwoord, zonder te checken of hij je goed begrijpt of eerst doorvraagt. In veel gevallen is dat juist nodig om je beter te helpen.

Ook zijn er gevallen bekend van chatbots die mensen hielpen om in negatieve gedachten te blijven hangen. Of die niet zagen hoe ernstig de situatie van iemand was²American Psychological Association. (2025). Health advisory: Use of generative AI chatbots and wellness applications for mental health. https://www.apa.org/topics/artificial-intelligence-machine-learning/health-advisory-chatbots-wellness-apps en Olsen, S. G., Reinecke-Tellefsen, C. J., & Østergaard, S. D. (2026). Potentially harmful consequences of artificial intelligence (AI) chatbot use among patients with mental illness: Early data from a large psychiatric service system. Acta Psychiatrica Scandinavica, 153(4), 301–303. https://doi.org/10.1111/acps.70068. Dit is gevaarlijk, vooral voor mensen die het al moeilijk hebben.

Privacy en veiligheid

Wanneer je persoonlijke dingen deelt met een AI-chatbot, deel je die informatie met een (vaak Amerikaans) bedrijf. Veel bedrijven zeggen dat ze je privacy belangrijk vinden. Maar het is moeilijk te weten wat er precies met je gegevens gebeurt. Worden ze gebruikt om de AI-modellen verder mee te trainen? Kunnen werkgevers van die bedrijven je gesprekken lezen? Dit zijn belangrijke vragen om over na te denken.

Daarnaast zijn niet alle chatbots even betrouwbaar. Sommige apps of websites zeggen dat ze een ’therapie-chatbot’ zijn. Maar ze hebben misschien geen goede beveiliging, waardoor de dingen die jij zegt tegen de chatbot op straat kunnen komen te liggen.

Vervanging van menselijk contact

Het risico bestaat dat mensen AI-chatbots gaan gebruiken als vervanging voor echt menselijk contact. Maar echte verbinding met andere mensen is heel belangrijk voor je welzijn. Een chatbot kan een gesprek nadoen. Maar het lijkt erop dat een chatbot de waarde van een écht gesprek met een vriend, familielid of hulpverlener niet vervangen. Een mogelijke verklaring is dat menselijke aandacht persoonlijker voelt. Je maakt bewust tijd voor elkaar en kunt er echt voor de ander zijn³Li, R.-N., Folk, D., Singh, A., Ungar, L., & Dunn, E. (2026). Is a random human peer better than a highly supportive chatbot in reducing loneliness over time? Journal of Experimental Social Psychology, 125, Article 104911 10.1016/j.jesp.2026.104911.

Als je merkt dat je liever met een chatbot praat dan met echte mensen, is dat een signaal om stil bij te staan. Alleen zijn is niet goed voor je mentale gezondheid. Ook al voelt contact met een chatbot makkelijker.

Geen professionele hulp

AI-chatbots zijn geen psychologen, therapeuten of andere hulpverleners. Ze hebben geen opleiding gehad in mentale gezondheidszorg. Ze kunnen niet zeggen wat er met je aan de hand is of weten wat je het beste kunt doen in jouw situatie. Ze weten ook niet wanneer je écht professionele hulp nodig hebt.

Omdat er voordelen en risico’s zijn, is het belangrijk om goed na te denken wanneer je AI-chatbots wel of niet gebruikt voor zelfhulp.

Als je het moeilijk hebt met je mentale gezondheid, is AI enkel een tijdelijke hulp, geen oplossing. Zoek tegelijkertijd ook door naar menselijke (professionele) steun. Jouw welzijn is te belangrijk om aan een computerprogramma over te laten. De tips hieronder kunnen je helpen:

• Praat met iemand die je vertrouwt: een vriend, familielid, of leraar. Echt menselijk contact is waardevol.
• Zoek professionele hulp: je huisarts kan je helpen om de juiste hulp te vinden. Ook kun je bij je gemeente of zorgverzekeraar vragen naar mogelijkheden.
• Gebruik betrouwbare apps: er zijn apps die speciaal door professionals zijn ontwikkeld voor mentale gezondheid. Deze zijn veiliger dan algemene AI-chatbots. Vraag je huisarts of therapeut om aanbevelingen.
• Bezoek betrouwbare websites: organisaties zoals het Trimbos-instituut, 113 Zelfmoordpreventie en Mentaal Vitaal bieden betrouwbare informatie en hulp.
• Chat met een échte expert: sommige organisaties bieden online chat met échte hulpverleners, zoals 113 Online, Mentaal Vitaal of de Kindertelefoon.
• Direct gevaar of hulp nodig? Bel 112. Denk je aan zelfdoding? Bel dan meteen met 113 Zelfmoordpreventie op 0800-0113. Ze zijn altijd gratis bereikbaar. Een AI-chatbot is in zulke situaties niet geschikt en kan zelfs gevaarlijk zijn.

Wil je meer weten over AI? Bekijk dan ook ons artikel Wat is AI en hoe werkt het?

Vooroordelen zijn vaste ideeën over bepaalde groepen mensen. Bijvoorbeeld de gedachte dat vrouwen beter zijn in verzorgende beroepen. Of dat mensen met een bepaalde achtergrond minder betrouwbaar zijn. Mensen hebben van nature vooroordelen, vaak zonder dat ze het door hebben. Dat is een eigenschap van hoe onze hersenen werken: ze proberen informatie te ordenen door patronen te herkennen. Dat onze hersenen in patronen denken kan heel handig zijn, maar ook voor problemen zorgen.

Het vervelende is namelijk dat AI-systemen deze menselijke vooroordelen kunnen overnemen. AI leert namelijk van gegevens die door mensen gemaakt zijn (Lees ook “Wat is AI en hoe werkt het?”). En als die informatie vooroordelen bevat, dan leert de AI die vooroordelen ook. Het resultaat is een systeem dat bepaalde groepen mensen anders behandelt dan andere groepen. Vaak heeft niemand dat expres gedaan.

Er zijn verschillende manieren waarop vooroordelen in AI-systemen kunnen komen. Het belangrijkste probleem zit bij de gegevens waarmee AI gemaakt wordt.

Vooroordelen in de gegevens die AI krijgt

AI leert van voorbeelden. Als een AI leert om CV’s te bekijken, dan krijgt het bijvoorbeeld duizenden eerdere sollicitaties te zien. Het leert welke kandidaten zijn aangenomen voor een baan, en wie niet. Maar stel dat in het verleden vooral mannen zijn aangenomen voor leidinggevende functies. Dan kan de AI leren dat ‘man zijn’ een belangrijk kenmerk is voor die functie, en vinden dat mannen geschikter zijn voor dat soort banen. Het systeem neemt dan het vooroordeel over dat al in de data zat.

Dit gebeurde bijvoorbeeld bij Amazon¹Bron: Insight – Amazon scraps secret AI recruiting tool that showed bias against women | Reuters. Dat bedrijf maakte tussen 2014 en 2017 een AI om sollicitanten te selecteren voor technische functies. Het systeem behandelde vrouwen slechter. Dat kwam omdat het was getraind met gegevens van vooral mannelijke werknemers in technische functies. Het systeem gaf bijvoorbeeld lagere scores aan CV’s waarin het woord “vrouwen” voorkwam, zoals bij “aanvoerder vrouwenschaakclub”. Amazon moest het systeem uiteindelijk stopzetten omdat het bedrijf er niet in slaagde om de vooroordelen eruit te halen.

Te weinig goede voorbeelden

Een ander probleem ontstaat wanneer er te weinig voorbeelden zijn van bepaalde groepen in de gegevens die AI krijgt. Stel dat een AI die gezichten herkent vooral is getraind met foto’s van mensen met een lichte huidskleur. Dan kan het systeem moeite hebben om gezichten van mensen met een donkere huidskleur te herkennen.

Sterker nog, we weten dat dit gebeurt. Onderzoek van het MIT en Microsoft uit 2018 heeft aangetoond dat gezichtsherkenningssystemen inderdaad veel minder goed werken bij mensen met een donkere huidskleur en bij vrouwen. De foutmarge bij het herkennen van lichtgetinte mannen was slechts 0,8%, maar bij donkergekleurde vrouwen liep dit op tot meer dan 34%. Dit kan ernstige gevolgen hebben, bijvoorbeeld wanneer deze systemen worden gebruikt door de politie of bij grenscontroles. In de VS zijn er zelfs gevallen bekend waarbij zelfrijdende auto’s voetgangers met een donkere huidskleur niet goed detecteerden, wat tot ongelukken leidde.

Keuzes van de makers

Ook de mensen die AI-systemen maken kunnen vooroordelen toevoegen. Welke informatie kiezen ze om aan de AI te geven? Hoe wordt succes van het AI-model gemeten? Al deze keuzes kunnen invloed hebben. Ze bepalen of een systeem eerlijk is voor iedereen.

Als een team van AI-ontwikkelaars weinig verschillend is (bijvoorbeeld alleen maar mannen, of alleen maar witte mensen), lopen zulke teams meer kans om bepaalde problemen over het hoofd te zien. Iemand die zelf nooit discriminatie heeft meegemaakt, denkt misschien niet na over hoe een systeem mensen met een andere achtergrond slechter kan behandelen.

Vooroordelen in AI zijn om verschillende redenen problematisch. Ten eerste is het gewoon oneerlijk. Iedereen verdient een gelijke kans. Of het nu gaat om een baan, eerlijke behandeling door de politie, of goede medische zorg. AI-systemen die vooroordelen bevatten kunnen deze ongelijkheid groter maken.

Ten tweede kan het gevaarlijk zijn. Verkeerde beslissingen op basis van vooroordelen kunnen levens veranderen. Iemand die onterecht als ‘hoog risico’ wordt gezien. Iemand die een baan misloopt. Of iemand die een verkeerde diagnose krijgt. Deze mensen ondervinden daar directe schade van.

En tot slot: veel mensen vertrouwen erop dat AI eerlijk is. “Het is gewoon een computer, die kan niet oneerlijk zijn.” Maar dat klopt niet. Dit verkeerde idee kan ervoor zorgen dat vooroordelen juist minder snel worden opgemerkt en aangepakt.

Als gebruiker van AI-systemen kun je ook een rol spelen. Hier zijn een paar dingen om rekening mee te houden:

Wees kritisch op de resultaten

Vraag je af: zou dit resultaat anders zijn geweest voor iemand met een andere achtergrond? Als een AI bijvoorbeeld vacatures voorstelt of teksten schrijft, let dan op of bepaalde groepen over- of ondervertegenwoordigd zijn.

Besef dat jouw input ook gebruikt wordt

Wat jij aan een AI-systeem vertelt of vraagt, kan gebruikt worden om die AI verder te trainen. Als jij vooroordelen laat zien in je gesprekken met AI, bestaat de kans dat het systeem die overneemt. Probeer dus bewust te zijn van hoe je dingen formuleert.

Deel je zorgen

Als je denkt dat een AI-systeem oneerlijk is, meld het dan. Dit kan bij het bedrijf dat de AI maakt, bij je werkgever als het om werksituaties gaat, of via consumentenorganisaties. Alleen door hierover te praten kunnen we ervoor zorgen dat AI beter wordt.

Blijf jezelf informeren

De technologie ontwikkelt zich razendsnel. Blijf jezelf informeren over hoe AI werkt en wat de risico’s zijn. Hoe meer mensen begrijpen hoe AI werkt, hoe beter we samen kunnen zorgen voor eerlijke systemen.

AI-systemen kunnen vooroordelen bevatten. Deze vooroordelen ontstaan doordat AI leert van gegevens die door mensen zijn gemaakt. En mensen hebben nu eenmaal vooroordelen. Vooroordelen in AI kunnen mensen benadelen bij sollicitaties, in de rechtspraak, in de gezondheidszorg en op sociale media.

Wees daarom kritisch op de resultaten van AI. Vraag je af: zou dit resultaat anders zijn geweest voor iemand met een andere achtergrond? Besef dat jouw interacties met AI ook worden gebruikt om systemen verder te trainen. En als je denkt dat een systeem oneerlijk is, deel je zorgen dan met anderen. Alleen door alert te blijven kunnen we ervoor zorgen dat AI voor íedereen werkt, niet alleen voor sommigen.

Wil je meer weten over AI? Bekijk dan ook ons artikel Wat is AI en hoe werkt het?

Steeds meer mensen gebruiken AI voor school, studie of werk. AI kan je namelijk tijd besparen en helpen bij lastige taken. Maar onderzoek laat zien dat er een risico is. Als je veel AI gebruikt, laat je je eigen brein minder werken. Het gevolg? Je wordt minder goed in kritisch denken en problemen oplossen. De Hersenstichting heeft er zelfs een challenge aan gewijd: Liever moe dan lui. Het is dus belangrijk om je hersenen aan het werk te blijven zetten.

Gelukkig kun je ‘luie hersenen’ voorkomen. Met de juiste aanpak gebruik je AI als een krachtig hulpmiddel, zonder dat je eigen vaardigheden eronder lijden. Hieronder vind je zes tips die je kunnen helpen met slim en verantwoord gebruik van AI.

Tips voor slim AI-gebruik

Hoe gebruik je AI terwijl je zelf blijft leren en je brein actief blijft? Hier zijn tips op basis van het onderzoek:

Voordat je AI om hulp vraagt, neem even de tijd om zelf na te denken. Wat weet je al? Waar loop je precies vast? Door eerst zelf te proberen, activeer je je hersenen en onthoud je de stof beter.

Probeer bijvoorbeeld tien minuten zelf aan een probleem te werken voordat je AI inschakelt. Schrijf op waar je vastloopt. Zo weet je precies welke hulp je nodig hebt.

Leren gebeurt juist door te worstelen met moeilijke dingen. Als je meteen naar het antwoord grijpt, sla je deze belangrijke stap over. Je hersenen hebben die inspanning nodig om nieuwe verbindingen te maken.

Laat AI een concept uitleggen in plaats van de oplossing te geven.

Onderzoek laat zien dat een AI-tutor die hints geeft in plaats van directe antwoorden, veel betere leerresultaten oplevert. Je blijft zelf actief nadenken en begrijpt de stof dieper.¹Bron: Without Guardrails, Generative AI Can Harm Education – Center for Health Incentives and Behavioral Economics (CHIBE)

Tip! Gebruik bijvoorbeeld de volgende prompt (jouw uitleg of vraag in de AI-tool) als je wilt dat AI je helpt iets nieuws te leren:

“Hé chat, ik wil meer weten over…[je vraag] maar ik wil niet gelijk het antwoord. Geef mij een paar hints zodat ik er zelf over kan nadenken.”

AI maakt fouten. Soms klinkt een antwoord overtuigend, maar klopt het toch niet. Neem AI-antwoorden nooit zomaar voor waar aan. Check belangrijke feiten bij betrouwbare bronnen. Vraag jezelf af: klopt dit met wat ik al weet? Kijk of de AI bronnen noemt en controleer die. En bij twijfel: zoek het op via een andere bron!

Door informatie te controleren, train je ook je kritisch denkvermogen. Je leert onderscheid maken tussen betrouwbare en onbetrouwbare informatie. Dit is een vaardigheid die je je hele leven nodig hebt.

Neem geen genoegen met het eerste antwoord! Vraag door, vraag om verduidelijking, of vraag AI om het vanuit een ander perspectief te bekijken. Vraag bijvoorbeeld: “Kun je dit eenvoudiger uitleggen?”, “Wat zijn de nadelen van deze aanpak?” of “Zijn er ook redenen waarom het misschien anders in elkaar zit?” Zo krijg je een completer beeld.

Door vragen te stellen blijf je actief betrokken. Je traint jezelf om niet alles klakkeloos te accepteren. Bovendien leer je zo om onderwerpen van meerdere kanten te bekijken!

Laat AI je werk beoordelen in plaats van het werk voor je te doen. Schrijf eerst zelf een tekst, maak zelf een opzet, of bedenk zelf een oplossing. Vraag daarna AI om feedback.

Schrijf bijvoorbeeld eerst zelf een samenvatting of een antwoord. Vraag daarna: “Wat kan ik hieraan verbeteren?” of “Welke punten mis ik?” Verwerk de feedback zelf in je werk.

Je leert toch het meest door zelf te doen en dan feedback te krijgen. Als AI het werk voor je doet, mis je de kans om te oefenen. Door zelf te schrijven of denken en daarna te verbeteren, onthoud je de stof veel beter.

Sta af en toe stil bij hoe je AI gebruikt. Vraag jezelf af: help ik mezelf hiermee, of maak ik het mezelf te makkelijk? Stel jezelf vragen zoals: Heb ik vandaag iets geleerd, of heb ik alleen antwoorden gekopieerd? Kan ik dit onderwerp nu uitleggen aan iemand anders? Zou ik dit ook zonder AI kunnen? Wees eerlijk naar jezelf.

Als je eerlijk bij jezelf checkt hoe het gaat, zie je beter wat je zelf denkt en leert. Je merkt sneller of je eigenlijk te veel AI gebruikt. Zo kun je bijsturen voordat je brein er lui van wordt!

Wanneer we AI gebruiken om iets op te zoeken of een probleem op te lossen, hoeven we zelf minder na te denken. Dit heet cognitieve offloading: we laten ons denkwerk over aan de computer. Dat is handig en kan tijd besparen, maar het heeft mogelijk ook een keerzijde.

Nieuwe studies laten zien dat veel AI-gebruik een relatie heeft met een minder kritisch denkvermogen. Vooral jongeren tussen 17 en 25 jaar zijn gevoelig hiervoor: zij gebruiken AI het meest, maar scoren tegelijkertijd ook het laagst op kritisch denken.¹Bron: AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking Belangrijk is dat het in dit onderzoek niet duidelijk is of dit soort bevindingen ook echt komen door het AI-gebruik.

Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar AI en leren. Zo ook door de Universiteit van Pennsylvania. In hun onderzoek gebruikten leerlingen een AI-model genaamd GPT-4 om wiskunde- oefeningen te maken. Wat bleek? Deze leerlingen maakten 48% meer opgaven goed!

Maar hier komt de verrassing: toen de AI werd weggehaald, deden dezelfde leerlingen het slechter dan leerlingen die nooit AI hadden gebruikt. Dit wijst erop dat vaardigheden – in dit geval wiskundevaardigheden – zich toch minder goed ontwikkelen als je leunt op AI.²Bron: Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics | PNAS De onderzoekers concluderen dat leerlingen de AI als een soort ‘kruk’ hadden gebruikt. Daardoor leerden ze minder goed om zelf problemen op te lossen. Dit leidt tot zorgen over het gebruik van AI zonder begeleiding op school en daarbuiten.³Bron: Without Guardrails, Generative AI Can Harm Education – Center for Health Incentives and Behavioral Economics (CHIBE)

Er is ook goed nieuws. AI kan wel degelijk helpen bij leren, als we het op de juiste manier gebruiken. In hetzelfde onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania testten de onderzoekers ook een aangepaste versie van het GPT-4 AI-model. Deze versie gaf niet direct het antwoord, maar was ontworpen om hints te geven in plaats van antwoorden weg te geven. Met deze ‘slimme tutor’ presteerden leerlingen 127% beter op oefeningen.⁴Bron: Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics | PNAS En het belangrijkste: hierdoor werd voorkomen dat leerlingen minder goed leerden.

AI kan er ook voor zorgen dat je kunt leren op een voor jou persoonlijk op maat gemaakte manier. Meerdere onderzoeken samen laten zien dat AI-modellen ervoor kunnen zorgen dat leerlingen les op maat kan krijgen, aangepast aan het eigen niveau en tempo.⁵Bron: The Impact of Artificial Intelligence on Personalized Learning in Higher Education: A Systematic Review Dit kan er vervolgens weer voor zorgen dat je beter presteert op school.

De invloed die digitale technologie zoals AI heeft op ons welzijn is nooit simpel. Verschillen tussen mensen en omstandigheden spelen ook hier een belangrijke rol. Zo lijkt het er bijvoorbeeld op mensen met een hogere opleiding hun kritisch denkvermogen beter vasthouden, ook als ze veel AI gebruiken.⁶Bron: AI tools may weaken critical thinking skills by encouraging cognitive offloading, study suggests Dit komt waarschijnlijk doordat ze tijdens hun opleiding geleerd hebben om informatie kritisch te beoordelen in plaats van deze zonder meer te accepteren.

Dit laat zien hoe belangrijk het is dat er in het onderwijs aandacht wordt besteed aan kritisch denkvermogen.

AI verandert dus hoe we leren en denken. Dat hoeft niet slecht te zijn, maar we moeten wel blijven opletten. Als we AI alleen gebruiken om snel antwoorden te krijgen, kan ons denkvermogen achteruitgaan. Maar als we AI als hulpmiddel gebruiken dat ons uitdaagt en ondersteunt, kan het juist ons leren verbeteren.

Het gaat om de balans: gebruik de voordelen van AI, maar blijf ook zelf nadenken. Want uiteindelijk zijn het onze eigen hersenen die we nodig hebben om de wereld te begrijpen.

Wil jij tips voor hoe je slim om kunt gaan met AI zonder je eigen leervermogen te schaden? Bekijk dan onze Tips voor slim AI gebruik.

De website DigitaleBalans.nl is opgericht in 2020 en is oorspronkelijk ontwikkeld door Netwerk Mediawijsheid samen met het Trimbos-instituut. In december 2025 is de website helemaal overgegaan naar het Trimbos-instituut. Sindsdien ligt het volledige beheer van DigitaleBalans.nl bij het Trimbos-instituut en is het Trimbos-instituut hoofdzakelijk verantwoordelijk voor het verder ontwikkelen van de website. De Digitale Balans Info- en advieslijn is in december 2025 door het Trimbos-instituut geopend.

Op DigitaleBalans.nl staat naast informatie over diverse technologieën ook het Digitale Balans-model en de zelftesten die hierbij horen. Dit model en de zelftesten zijn gezamenlijk eigendom van het Trimbos-instituut en Netwerk Mediawijsheid.

Digitale technologie is een groot onderdeel van het dagelijks leven geworden. De ontwikkelingen van digitale technologie gaan snel en er komen steeds meer mogelijkheden bij. Dat heeft voordelen: het kan je inspireren, je kunt contact houden en erdoor ontspannen. Maar het kan ook risico’s hebben: de druk om altijd bereikbaar te zijn, slecht slapen, je niet goed genoeg voelen door wat je online ziet of zorgen over privacy. Dit zijn allemaal voorbeelden van kansen en risico’s die komen kijken bij verschillende vormen van digitale technologie.

Onze missie

Via DigitaleBalans.nl dragen we bij aan bewustwording over het gebruik van digitale technologie en de kansen en risico’s die hierbij horen. We informeren over hoe dit samenhangt met welzijn. Hierbij kijken we naar welzijn in brede zin, denk aan groei en ontwikkeling, fysiek welzijn en sociale relaties.

We geven betrouwbare informatie, voorbeelden en tips die je meteen kunt proberen. Zo leer je wat voor jou werkt, kun je zelf keuzes maken over jouw digitale leven en hoe je balans houdt.

Voor iedereen die meer wilt weten over digitale technologie en welzijn

DigitaleBalans.nl is er voor iedereen in Nederland die meer wilt weten over digitale technologie en welzijn. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je bewust of onbewust niet digitaal in balans bent. En je wil weten wat je daaraan kunt doen. Of misschien heb je wel een gezonde digitale balans en wil je dit vasthouden.

Voor jou of iemand in je omgeving

Het kan gaan om jouw eigen digitale balans, maar ook om die van iemand in je omgeving. Bijvoorbeeld als je als ouder je kind wilt voorbereiden op de digitale wereld. Of als je voor hen zoekt naar een goede balans tussen digitale technologie en andere activiteiten, zoals school, sport, hobby’s en afspreken met vrienden.

Extra aandacht

We zijn er voor iedereen, maar richten onze informatie op dit moment vooral op deze doelgroepen:

• Volwassen eindgebruikers van digitale technologie. Bijvoorbeeld als je merkt dat je zelf veel online bent en dit gevolgen heeft voor andere activiteiten, zoals studie, werk en relaties.
• Ouders met jonge kinderen. Met bijvoorbeeld vragen over hoe je je kind voorbereid op een digitale wereld, passende schermtijd en geschikte spelletjes.
• Ouders met oudere kinderen en jongeren. Bijvoorbeeld als je vragen hebt over sociale druk, privacy en hoe je als ouder zicht en grip houdt op het schermgebruik.

Daarnaast zijn we er ook voor onderwijsprofessionals, zoals docenten die vragen hebben over het gebruik van sociale media door hun leerlingen (en de gevolgen daarvan) en het omgaan met AI bij huiswerk en toetsen.

Informatie via de website

Op DigitaleBalans.nl vind je onder andere deze categorieën en onderwerpen:

• Informatie over digitale balans in het algemeen: wat is digitale balans, welke onderdelen horen hierbij en hoe merk je of je in balans bent?
• Alles over een bepaalde technologie: met uitleg over onderwerpen zoals gamen, sociale media en AI. We geven informatie over wat het is, hoe het werkt en hoe je ermee om kunt gaan.
• Informatie over de relatie met welzijn: we geven informatie over de voordelen en nadelen van (een bepaalde) digitale technologie en de relatie met welzijn.
• Verantwoord omgaan met digitale technologie: hierbij gaat het om praktische tips om op een gezonde manier om te gaan met (een bepaalde) digitale technologie.
• Opvoeding en digitale technologie: we geven handvatten voor ouders over hoe je met je kind in gesprek gaat, hoe je afspraken kunt maken en hoe je je kind ondersteunt bij verschillende vormen van technologie.

Onze informatie is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. De informatie leggen we uit in begrijpelijke taal. Medewerkers van het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn en Publieksinformatie controleren de artikelen. We bekijken regelmatig of de informatie nog klopt en passen de artikelen aan als er nieuwe onderzoeken of ontwikkelingen zijn.

Info- en advieslijn

Kom je er online niet uit, of wil je jouw situatie met iemand bespreken? Dan kun je terecht bij onze Info- en advieslijn. We luisteren naar je verhaal en denken met je mee over wat er speelt. Op basis daarvan kunnen we informatie, advies of ondersteuning geven.

Medewerkers van de Info- en advieslijn zijn getraind in gespreksvaardigheden en motiverende gespreksvoering. We zijn geen hulpverleners en bieden zelf geen behandeling. Als er meer hulp nodig is, helpen we je om de juiste plek te vinden.

• Onafhankelijk: we hebben geen commerciële belangen. We krijgen geen geld van bedrijven die willen dat je meer apps gebruikt, meer gamet of vaker online bent.
• Gebaseerd op onderzoek: we volgen betrouwbare onderzoeken en nieuwe inzichten over digitalisering en welzijn en vertalen die naar praktische informatie.
• We hebben nauw contact met andere organisaties op het gebied van digitalisering en welzijn zoals Netwerk Mediawijsheid en andere organisaties. We kunnen ook naar een andere organisatie verwijzen.

Op dit moment staat op de website DigitaleBalans.nl vooral informatie over digitale balans, gamen, sociale media, AI en wearables. Dit zijn onderwerpen waar veel vragen en zorgen over zijn.

In de komende periode breiden we onze informatie verder uit. We voegen dan ook informatie toe over andere digitale technologieën, zoals internet, smartphones, extended reality en domotica (slimme apparaten in huis).

Ook zullen we de website aanvullen met informatie over meerdere onderdelen van welzijn. Denk aan groei en ontwikkeling, fysiek welzijn en sociale relaties.

Meer over deze onderwerpen vind je op deze pagina van het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn. Zie afbeelding (‘De Lens’).

We vinden het belangrijk dat de website goed aansluit bij wat jij nodig hebt.
Daarom kun je met ons meedenken:

• Via dit formulier kun je ideeën geven over de inhoud en vorm van de site.
• Onder elk artikel staat een feedbackknop. Daar kun je aangeven of je gevonden hebt wat je zocht en of de tekst begrijpelijk is.
• Je kunt ons ook altijd bellen (0900-1996; € 0,10/min + kosten mobiele telefoon) of mailen (info@digitalebalans.nl) met vragen, opmerkingen of suggesties. Neem contact met ons op.

Stichting Trimbos-instituut is een onafhankelijk wetenschappelijk kennisinstituut en beschikt over een ANBI-status gezien haar maatschappelijke functie. Lees meer over de ANBI-status, de missie, jaarverslagen en andere informatie.

Een goede digitale balans begint met inzicht in jouw situatie . Dat doe je bijvoorbeeld zo:

• Houd bij wat je met digitale media doet, hoe lang en hoe je je daarbij voelt. Dit kun je voor één dag of een paar dagen doen. Doe dit zo realistisch mogelijk. Bijvoorbeeld op een doordeweekse dag en in het weekend.
• Kijk naar de redenen waarom je digitale media gebruikt . Heb je het nodig voor je werk? Wilde je even ontspannen of contact hebben met anderen? Of door naar het volgende level van je favoriete game? De redenen die je bewust of onbewust hebt, kunnen veel vertellen over waar jij wel of geen behoefte aan hebt.
• Kijk naar wat het je oplevert: voelde je je bijvoorbeeld verbonden met anderen of kon je er even door ontspannen
• Let ook op waar je last van had. Misschien gaf het je stress om te reageren op bepaalde berichten, raakte je afgeleid of had je last van bepaalde functies of instellingen. Bekijk in dat laatste geval wat je misschien zelf kunt aanpassen in je instellingen.
• Vraag jezelf of je genoeg bent toegekomen aan andere activiteiten, zoals bewegen, slapen en ontspanning, tijd voor jezelf en anderen. Zie tip 2.

Tip! Beantwoord bovenstaande vragen voor jezelf met bijvoorbeeld pen en papier of in notities van je telefoon.

Het hoeft niet erg te zijn om even op of achter een scherm te zitten. Het is vooral belangrijk dat je een balans vindt tussen je schermgebruik en andere dagelijkse activiteiten.

Kijk eens naar de activiteiten hieronder. Vraag jezelf af of je hier genoeg tijd voor hebt, mét en zonder digitale media En kijk ook of dit in balans is met de andere activiteiten.

• Lichamelijke gezondheid: waaronder slapen, bewegen en niet te veel stilzitten.
• Mentale gezondheid: waaronder voldoende inspanning en ontspanning.
• Sociale gezondheid: waaronder de verbinding met anderen en voldoende tijd voor jezelf.

Je zult merken dat activiteiten tegelijkertijd verschillende dingen kunnen opleveren, maar soms ook iets kosten. Televisiekijken kan bijvoorbeeld fijn zijn om te ontspannen, maar het betekent vaak ook dat je minder beweegt. In dat geval is het belangrijk om het tv kijken af te wisselen met bijvoorbeeld een lekkere wandeling buiten.

Meldingen (ook wel notificaties genoemd) op schermen kunnen je aandacht trekken. Denk aan de rode bolletjes bij apps. Of aan een melding bij een berichtje, of een pop-up bij een mail. Je kunt ervoor kiezen om deze meldingen uit te zetten. Op deze manier bepaal je zelf wanneer je aandacht aan de meldingen geeft. En dat kan meer rust in je hoofd geven.

Een andere optie waarmee je zelf kunt bepalen wanneer je op je telefoon kijkt, is de ‘Niet Storen’-modus.

Hiermee zet je tijdelijk alle meldingen en geluiden uit, zodat je niet wordt afgeleid. Deze modus vind je bij verschillende apparaten onder namen zoals ‘Do Not Disturb‘, ‘Focus‘, of gewoon ‘Niet Storen’.

Tot slot: Kijk of het helpt om afspraken te maken met jezelf. Je kunt bijvoorbeeld op vaste momenten je berichten, mails of sociale media bekijken. Zoals ’s ochtends na het ontbijt of ’s avonds na het eten. Ook kun je afspraken maken met familie of vrienden. Dat maakt het nog makkelijker (zie ook tip 8).

Tip! Gebruik een ‘als-dan’-afspraak. Bijvoorbeeld: “Als ik deze taak af heb, dan mag ik 5 minuten op mijn telefoon. Een als-dan-afspraak helpt om je er beter aan te houden.

Stel je zit met iemand te eten en diegene legt zijn telefoon op tafel. Er gebeurt niks mee: er komen geen meldingen binnen en de telefoon wordt niet gebruikt.

Vergelijk dat eens met een situatie waarin diegene helemaal geen telefoon op tafel legt. In welke van de twee situaties voel jij je meer verbonden met de ander?

Zonder telefoon (of een ander scherm) aan tafel ben je vaak meer verbonden met elkaar. Je hebt meer aandacht voor de ander, zonder dat je afgeleid kúnt raken Kies er daarom voor om geen schermen aan de eettafel of tijdens het eten te gebruiken.

Maak het liefst ook je slaapkamer schermvrij. Schermgebruik voor het slapengaan heeft namelijk invloed op je slaap. Dit heeft onder andere deze redenen:

• Je hersenen blijven actief als je voor het slapengaan op een scherm bezig bent. Daarnaast maken je hersenen geen link tussen schermgebruik en slapen. Daardoor kan het moeilijker zijn om in slaap te komen.
• Het blauw licht van de schermen. Bekend is dat blauw licht invloed heeft op onze biologische klok. Het kan je slaap verstoren.
• De activiteiten op je scherm, zoals sociale media of series streamen, zijn zo gemaakt dat ze zo lang mogelijk je aandacht vasthouden. Zodra een video afgelopen is, begint de volgende weer. Zo kan het zijn dat je later gaat slapen dan dat je van plan was.

Tip! Zet een uur voordat je gaat slapen je telefoon uit. Kies voor een rustgevende activiteit. Vraag voor jezelf af: waar word ik het meest rustig van voordat ik ga slapen? Is dat een boek lezen, een warm bad of een warme douche, ademhalingsoefeningen of rustig opruimen?

Meer informatie over ontspanning lees je op mentaalvitaal.nl

Gebruik functies als Schermtijd / Apple’s Screen Time (iOS) of Digitaal welzijn (Android) om een dagelijkse limiet in te stellen. Dat kan voor je hele apparaat of voor losse apps. Bij een limiet kan het bijvoorbeeld gaan om maximaal 30 minuten per dag op Instagram of een uur op YouTube . Als je over die tijd heen gaat, krijg je een melding of wordt de app tijdelijk geblokkeerd.

Zet je scherm ook eens op zwart-wit: hé, zo ziet alles er meteen veel minder aantrekkelijk uit! Felle kleuren en opvallende knoppen zorgen ervoor dat je steeds weer naar je telefoon grijpt. Je kunt deze instelling meestal eenvoudig vinden bij ‘Toegankelijkheid’ of ‘Scherm’ in de instellingen van je telefoon: kies dan voor ‘Kleurfilters’ of ‘Grijstinten’ en zet deze aan.

We hebben het veel over schermtijd, maar eigenlijk is het veel belangrijker wát je ermee doet en waarom. Bepaal daarom vooraf wat je online wilt doen. Bijvoorbeeld even iets opzoeken, iemand een berichtje sturen of één serie kijken.

Tip! Als je niet kunt stoppen met series of video’s kijken, zet dan de optie om automatisch de volgende aflevering of video af te spelen uit. Zo heb je meer controle. En kun je zelf kiezen wanneer je stopt met kijken. Bekijk hier hoe je dit kunt instellen voor bijvoorbeeld Netflix.

Als je veel digitale media gebruikt, zit je vaak lang in dezelfde (en misschien verkeerde) houding. Je kunt dan last krijgen van nek- en schouderpijn, of hoofdpijn. Ook kan je last krijgen van je ogen. Bijvoorbeeld vermoeide of droge ogen of bijziendheid.

Tot slot kunnen schermen ervoor zorgen dat je te veel zit. Lang stilzitten heeft risico’s. Zoals een grotere kans op hart- en vaatziekten en diabetes (zie ook: Alles wat je moet weten over zitten – Allesoversport.nl ; Zittend werk | Arboportaal ; 6 gevolgen van een zittend leven – Radboudumc )

Kun jij de punten hieronder afvinken? Of is er nog iets wat beter kan voor jou?

• Let op je zithouding. Het is belangrijk om rechtop te zitten. Niet onderuit gezakt of voorovergebogen. Zet de bovenkant van je beeldscherm op ooghoogte (computer/laptop/monitor). Bij mobiel en tablet houd je het apparaat recht voor je en niet te laag. Zet je voeten plat op de grond, knieën in een hoek van 90 graden.
• Wissel je houding regelmatig af. Zo voorkom je dat er te lang spanning op steeds dezelfde spieren staat. Je kunt als variatie staand of liggend de tablet of telefoon gebruiken.
• Beweeg tussendoor. Een paar keer per week sporten is heel gezond, maar is nog niet genoeg als je veel zit. Loop weg van je scherm, werk staand en pak zo nu en dan wat te drinken. Tip! Download een app die je helpt herinneren om regelmatig even op te staan, zoals bijvoorbeeld Stand Up.
• Bescherm je ogen. Ken je de 20-20-2 regel? Na elke 20 minuten schermtijd is het aan te raden ongeveer 20 seconden in de verte te kijken. Daarnaast is het belangrijk om 2 uur per dag buiten te zijn. Om je ogen te beschermen is het ook beter om je scherm niet te dichtbij te zetten. Bij een telefoon niet dichterbij dan 30-40 cm van je ogen, bij een tv niet dichterbij dan 2 meter. Tot slot: neem regelmatig pauzes van een scherm.

Tip! Vind je het lastig om een pauze te nemen van je beeldscherm? Zorg dat je wordt herinnerd aan deze pauze. Zet een alarm op je telefoon of laptop.

Vertel je vrienden, familie, huisgenoten of partner dat je bezig bent met een gezonde digitale balans. Misschien willen zij er ook wel mee aan de slag. Als je er samen mee bezig bent, is het vaak makkelijker én leuker. Je kunt elkaar helpen en stimuleren om wat vaker offline te zijn.

Maak bijvoorbeeld afspraken met je partner, gezin of huisgenoten over momenten zonder scherm. Zoals tijdens het eten of voor het slapengaan. Zeg ook tegen elkaar dat het oké is om niet meteen te reageren op berichtjes (behalve bij nood, spreek daar iets voor af). Laat collega’s weten wanneer je achter je laptop zit en bereikbaar bent. En vertel vrienden wanneer je gamet.

Vraag ook bijvoorbeeld om je erop te wijzen als ze zien dat je gedachteloos scrolt. Of vijf afleveringen achter elkaar kijkt. Bijvoorbeeld door te vragen: ‘Hé, kijk je nog echt?’, ‘Heb je er nog plezier in?’ of ‘Zullen we samen iets anders gaan doen?’ Andersom kun je dit natuurlijk ook toepassen.

Wil je meer informatie en tips op basis van jouw eigen schermgebruik? Doe dan de zelftest!

Zelftest voor kinderen in het basisonderwijs

Zelftest voor kinderen in het voortgezet onderwijs

Je beantwoordt een paar korte vragen over hoe jij digitale technologie gebruikt. Denk aan: hoeveel tijd je online bent, wat je precies doet op je scherm en hoe je je daarbij voelt. Tussendoor lees je handige weetjes. Aan het eind zie je wat je al goed doet en wat nog beter kan.

Heb je nog vragen over digitale balans? Of wil je graag persoonlijk advies? Bijvoorbeeld over je eigen digitale balans of over die van een ander?

Neem dan contact met ons op door te bellen (0900-1996) of mailen (info@digitalebalans.nl). Deskundigen helpen je graag met al je vragen over een digitale balans. Ze luisteren naar je verhaal, denken mee en geven tips die passen bij jouw situatie.

Voor veel kinderen en jongeren is gamen een leuke hobby. Toch kan gamen voor hen ook risico’s opleveren. Ouders maken zich regelmatig zorgen over deze risico’s en willen hun kinderen hiertegen beschermen. Een goede manier om hier als ouder meer zicht en controle op te hebben, is door het gebruik van parental control tools. Ook wel ouderlijk toezicht genoemd. Veel ouders zijn er alleen nog niet bekend mee. In dit artikel zullen we hier meer informatie over geven. Bijvoorbeeld over wat deze tools zijn, hoe je deze kunt gebruiken en hoe dit past in een bredere positieve opvoeding rondom gamen.

‘Parental control tools’ is een naam voor verschillende hulpmiddelen die je als ouder kunnen helpen om je kind te beschermen tegen risico’s van (online) gamen. Je kunt daarmee bijvoorbeeld instellen wanneer je kind mag gamen of met wie je kind online kan chatten. Ook bestaan er apps waarmee je kunt kiezen welke games je kind wel of juist niet kan downloaden. En waarmee je een limiet kunt stellen op hoeveel geld je kind kan uitgeven. Hieronder zullen we deze hulpmiddelen verder bespreken en uitleggen hoe je dit als ouder zelf kunt gebruiken.

Om op een gameconsole, computer of mobiel te kunnen gamen, heeft je kind een account nodig. Als ouder kun je in dit account instellingen aanpassen. Maar je kind kan dit vaak makkelijk zelf weer veranderen. Om dit te voorkomen bieden ontwikkelaars de optie ‘familiebeheer’ aan. Dit betekent dat je als ouder een eigen hoofdaccount kunt maken waar je het account van je kind aan koppelt. Via dit hoofdaccount kun je dan instellingen aanpassen die je kind niet zonder jouw toestemming kan veranderen. Voor ieder systeem werkt het instellen hiervan net iets anders. Op de site van de ontwikkelaar van het systeem waarop je kind gamet kun je meer informatie vinden over hoe je dit precies kunt instellen en gebruiken.

Wanneer je een hoofdaccount aangemaakt hebt, kun je de verschillende hulpmiddelen instellen en gebruiken. Hoewel ieder systeem hiervoor zijn eigen app gebruikt, zijn de opties vaak hetzelfde. Hieronder zullen we de meest gebruikte opties verder uitleggen.

Ouders maken zich vaak het meeste zorgen over hoeveel hun kind gamet. Ze zijn bang dat hun kind te veel gamet, hierdoor in de problemen komt en misschien zelfs verslaafd raakt. Vaak zijn deze zorgen niet nodig, maar parental control tools kunnen wel helpen hier zicht op te houden. Ze bieden de optie om te kijken wanneer en hoe lang je kind gamet. Ook kun je als ouder instellen hoe lang je kind per dag of week mag gamen. En je kunt een schema maken van de tijdstippen waarop je kind kan gamen.

Veel ouders hebben ook zorgen over welke games hun kind speelt. Parental control tools bieden de mogelijkheid om het spelen van bepaalde games automatisch te blokkeren. Bijvoorbeeld op basis van de PEGI-leeftijdsclassificatie. PEGI geeft met logo’s aan of games voor kinderen tot een bepaalde leeftijd een risico kunnen vormen. En of games risicovol gedrag bevatten, zoals geweld of grof taalgebruik. Ook kan je zelf voor bepaalde games instellen of je kind die wel of niet mag spelen.

Gamen gebeurt steeds vaker online en kan ook zorgen voor sociaal contact. Samen gamen kan bestaande vriendschappen met klas- en/of teamgenoten versterken. Ook kunnen online nieuwe vriendschappen ontstaan met mensen van over de hele wereld. Toch kan online contact met vreemden ook risico’s met zich mee brengen. Je weet namelijk nooit 100% zeker met wie je kind precies contact heeft en wat de bedoelingen van die persoon zijn. Games kunnen bijvoorbeeld door criminelen gebruikt worden om persoonlijke gegeven te verkrijgen om geld te stelen of fraude te plegen. Parental control tools bieden hiervoor drie verschillende mogelijkheden:

• om als ouder te bepalen welke online vriendschappen je goedkeurt;
• om te bepalen met wie je kind online kan spelen; en
• om te bepalen met wie je kind tijdens het gamen kan chatten of informatie delen.

Naast de al bekendere risico’s wordt ook het risico op geldproblemen door gamen steeds groter. Vroeger hoefde je alleen voor het spel zelf te bepalen. Nu gebruiken gamemakers steeds meer trucjes om ervoor te zorgen dat spelers extra geld uitgeven aan en in hun spel. Het is hierbij voor jongeren vaak niet duidelijk hoeveel zij precies betalen en wat zij hiervoor krijgen. Parental control tools kunnen helpen om te voorkomen dat je kind (onbewust) veel geld aan games uitgeeft. Ze geven bijvoorbeeld de mogelijkheid om een limiet in te stellen voor hoeveel geld je kind mag uitgeven. Ook kun je instellen dat je als ouder altijd eerst zelf toestemming moet geven om een aankoop van je kind door te laten gaan.

In dit artikel is uitgelegd hoe parental control tools kunnen helpen om je kind veilig (online) te laten gamen. Bijvoorbeeld door bepaalde games te blokkeren en een limiet voor speeltijd en uitgaven in te stellen. Het gebruik van deze tools kan dus veel voordelen hebben.

Maar verkeerd gebruik kan ook nadelen hebben. Je kind kan het gevoel hebben dat deze tools alleen maar gebruikt worden om het gamen te controleren of beperken. Dit kan voor ruzie zorgen en jullie relatie minder goed maken. Het is dan ook belangrijk om het gebruik van parental control tools in te passen in een bredere positieve opvoeding rondom gamen. Hierbij is het bijvoorbeeld belangrijk om:

• met je kind te praten, bijvoorbeeld over wat je kind leuk vindt aan gamen;
• jezelf te informeren, bijvoorbeeld over de voordelen en risico’s van gamen;
• duidelijke afspraken te maken met je kind en grenzen te stellen, bijvoorbeeld over wanneer, hoe lang en welke games je kind mag spelen.

Ter informatie

Dit artikel is origineel geplaatst op Gameninfo.nl. Dit is ook een website van het Trimbos-instituut.

De meeste sociale media staan standaard op ‘openbaar’. Dat betekent dat iedereen – ook vreemden – kan zien wat je kind plaatst. Foto’s, berichten, zelfs de locatie waar je kind is. Meta heeft recentelijk Teen Accounts ingevoerd. Dat betekent dat kinderen onder de 17 die een Instagram account aanmaken een ‘privé-account’ krijgen.

Heeft je kind een privé-account? Bij een privé-account moet jij of je kind goedkeuren wie zijn of haar berichten mag zien. Alleen goedgekeurde ‘volgers’ of ‘vrienden’ krijgen dan toegang tot de content die je kind plaatst op sociale media. Dit is vooral bij jongere kinderen echt aan te raden.

Het instellen van privacy is niet ingewikkeld, maar je kind weet misschien niet dat het kan of waarom het belangrijk is. Neem samen de instellingen door. Bepaal dingen zoals: wie mag je berichten zien? Staan je volledige naam, school of woonplaats in je profiel? Delen apps automatisch je locatie? Deze dingen kun je vaak uitzetten.

Een gouden regel: plaats online niets wat je niet op een poster op school zou willen zien. Want wat online komt, kan gedeeld worden en blijft vaak langer bestaan dan je denkt. Zelfs nadat je een post of foto hebt verwijderd.

Op sociale media kan iedereen contact zoeken met je kind. Ook volwassenen die je niet vertrouwt. Sommigen doen zich voor als leeftijdsgenoot, anderen zijn gewoon eerlijk over wie ze zijn maar hebben wel verkeerde bedoelingen.

Praat hierover met je kind. Niet om angst aan te jagen, maar om bewustzijn te creëren. Stel vragen als: ken je alle mensen die je volgen? Krijg je wel eens berichten van mensen die je niet kent? Hoe reageer je daarop? Maak duidelijk dat het niet normaal is als een volwassene vreemde privéberichten stuurt, vooral niet als ze vragen om foto’s, dingen geheim te houden, of om ergens af te spreken.

Een belangrijk signaal is daarnaast als iemand je kind vraagt om het gesprek te verplaatsen naar een andere app of als iemand zegt “vertel dit niet aan je ouders”. Dat zijn waarschuwingssignalen. Leer je kind dat het altijd goed is om zoiets te vertellen aan jou of een andere vertrouwde volwassene.

Het is belangrijk dat je als ouder zorgt dat je kind weet dat het niet in de problemen komt als het dit bespreekt. Soms durven kinderen niks te zeggen omdat ze bang zijn dat ze hun telefoon kwijtraken of niet meer op sociale media mogen. Maak duidelijk: als er iets vervelends gebeurt, los je dat samen op.

Sociale media zijn érg verleidelijk. Daar zijn ze ook voor ontworpen. Je kind kan echt het gevoel hebben dat het niet kan stoppen met scrollen. Dat is niet omdat je kind geen discipline heeft of lui is, maar omdat sociale media en andere apps slim in elkaar zitten.

Toch is heel veel schermtijd meestal niet gezond. Het gaat vaak ten koste van slaap, beweging, offline sociale contacten en schoolwerk. Daarnaast kan het je kind onrustig maken: altijd dat gevoel dat je iets mist, altijd checken of er nieuwe berichten zijn.

Wat je kunt doen? Maak samen afspraken over wanneer en hoeveel. Bijvoorbeeld: niet tijdens het eten, niet vlak voor het slapen, en niet tijdens het huiswerk. Of afspraken over een maximale tijd per dag, zoals wordt genoemd in de Richtlijn Gezond Schermgebruik. Veel telefoons hebben ingebouwde functies waarmee je kunt zien hoeveel tijd je kind op welke app doorbrengt. Bespreek dat samen, zonder boos te worden. Om hier samen meer bewust van te zijn.

Het is erg belangrijk dat jij zelf als ouder ook het goede voorbeeld geeft. Als jij constant op je telefoon zit, heeft het weinig zin om je kind daarop aan te spreken. Probeer samen telefoonvrije momenten te hebben, bijvoorbeeld tijdens een wandeling, een spelletje of het avondeten. Dat geeft jullie allemaal rust.

Cyberpesten gebeurt vaker dan je denkt. Vervelende opmerkingen, roddels in groepsapps, foto’s die gedeeld worden zonder toestemming. Het gemene is dat het 24/7 doorgaat: je kind is thuis, maar het pesten kan gewoon doorgaan door op de telefoon.

Vraag regelmatig hoe het gaat op sociale media. Niet als verhoor, maar als een echt gesprek. Komt er wel eens ruzie voor in de groepsapp? Wordt er geroddeld? Zijn er kinderen die vervelende dingen plaatsen? En andersom: zorg ook dat je kind nadenkt over eigen gedrag. Plaats jij wel eens dingen waar anderen zich rot door voelen? Lach je mee met grappen ten koste van iemand anders?

Als je kind gepest wordt online, neem dat dan serieus. Ook al is het ‘maar’ online, het doet net zoveel pijn en kan zelfs machtelozer voelen dan gepest op het schoolplein. Bewaar bewijsmateriaal (screenshots), blokkeer de pester, en schakel hulp in; van school, of in ernstige gevallen de politie. En belangrijk, maak duidelijk in gesprekken met je kind dat het níet de schuld is van je kind en dat het begrijpelijk is als dit je kind raakt.

Regelmatig gesprekken voeren over wat je kind op sociale media ervaart zorgt dat je kind zich op zijn of haar gemak voelt om vervelende dingen met je te bespreken. Het allerbelangrijkste is dus dat je betrokken blijft. Niet door constant te controleren of over je kinds schouder mee te kijken, maar door regelmatig te praten. Vraag wat je kind leuk vindt aan sociale media. Laat je kind uitleggen hoe een app werkt. Toon interesse in plaats van direct zorgen te uiten. Geef je kind de vrijheid om zijn of haar belevingswereld met je te delen.

Kinderen delen meer als ze het gevoel hebben dat je luistert zonder meteen te oordelen of te verbieden. Als je kind iets vertelt over sociale media, vraag dan door: “Hoe voel je je daarbij?” of “Wat vind je daar zelf van?” in plaats van meteen te zeggen wat er moet gebeuren of wat jij ervan vindt.

Durf ook toe te geven als je iets niet begrijpt. “Ik snap niet helemaal hoe TikTok werkt, kun je het me uitleggen?” Dat maakt het gesprek gelijkwaardiger. En het geeft je kind het gevoel dat jij echt wilt begrijpen, niet alleen controle wilt houden. Daarnaast vinden kinderen het juist ook heel leuk om hun ouders iets te leren!

Maak duidelijk dat je kind altijd bij je terecht kan. Bijvoorbeeld als er iets vervelends gebeurt, als iemand vreemds contact zoekt of als je kind zich ongemakkelijk voelt . Vertel dat het altijd oké is om naar jou toe te komen. Zonder dat er straf volgt en zonder dat de telefoon afgepakt wordt. Want vooral als je kind zich veilig voelt, zal het problemen met je delen.

Het gaat niet om perfect zijn als ouder. Het gaat erom dat je interesse toont, en dat je kind zich gehoord voelt. Want uiteindelijk leer je kinderen niet door alles te verbieden, maar door ze bewust te maken en vertrouwen te geven. Met een vangnet als het nodig is.

En vergeet niet: de meeste kinderen gebruiken sociale media gewoon om te kletsen met vrienden, grappige video’s te kijken en zich te vermaken. Niet elk gebruik is problematisch. Het is aan jou om de balans te bewaken tussen vrijheid geven en bescherming bieden. Dat is niet altijd makkelijk, maar met open communicatie kom je een heel eind!

Als je kind veel gamet wil je misschien graag weten of je kind verslaafd is. Dit is begrijpelijk, maar het antwoord op deze vraag leidt niet tot de oplossing van het probleem. Je kind verslaafd noemen kan juist averechts werken. Er kan een welles-nietes situatie ontstaan die niet tot een positieve verandering leidt.

Een betere optie is om met een open houding het gesprek aan te gaan. Hierin kun je aangeven dat je kind naar jouw idee te veel speelt, en erbij te vertellen waarom je dit vervelend vindt. Bijvoorbeeld omdat je vindt dat jullie nog weinig tijd samen doorbrengen of omdat je kind zich niet prettig gedraagt op het moment dat jullie wel samen zijn. Probeer niet te veroordelen, en maak geen verwijten. En het belangrijkste: geef aan dat er een grens is aan wat je nog wilt of kunt accepteren wat betreft het gamen.

Een goed gesprek kan de eerste stap zijn richting een oplossing. Hieronder bieden we je vier nuttige tips.

Begin niet over het gamen en de problemen die jij ervaart, op een moment dat je heel erg boos bent. Of als je kind aan het gamen is. Hij zal op dat moment waarschijnlijk toch niet echt luisteren, laat staan een serieus gesprek willen voeren.

Gamen heeft ook voordelen, anders zouden mensen het niet doen. Maar jij ziet alleen maar nadelen en misschien wil je er daarom geen goed woord over horen. Toch is het goed om hier ook naar te vragen. ‘Wat brengt het je? Wat levert het gamen je op?’ Praat over de voordelen en toon belangstelling. Dat kan de spanning uit het gesprek halen. Ook is de kans dan groter dat je kind daarna kan luisteren naar de andere kant en naar je zorgen. Vervolgens kun je de nadelen bespreken samen. Vraag dus ook: ‘Zitten er voor jou ook nadelen aan het gamen? Welke zijn dat?’ Vaak komt je kind zelf wel met iets. Dan heb je een aanknopingspunt om ook te praten over wat het gamen voor jou en jouw leven betekent. Vraag ook wat de grens is voor je kind. Wat vindt hij nog wel kunnen en wat niet?

Zeg niet: ‘Ik vind het niet goed dat je zoveel gamet. Dat leidt maar al te gemakkelijk tot discussies over wat ‘veel’ is. Of tot vergelijkingen met anderen die nog meer gamen. Maak het concreet: ‘Ik zie dat je 10 uur achter een beeldscherm zit en niet buiten komt. Ik heb het idee dat het niet goed met je gaat, en daar maak ik me zorgen over’.

Je hoeft een dreigement maar een keer niet waar te maken of je wordt niet meer serieus genomen. Dreigen gebeurt vaak in een opwelling van woede, verdriet of machteloosheid. Begrijpelijk, maar het werkt niet. Het is beter om iets te bedenken wat je wel kunt uitvoeren. Bijvoorbeeld: ‘Als je zo doorgaat zet ik de computer uit’.

In videoserie to game or not to game’ kun je voorbeelden zien van gesprekken over gamen tussen verschillende gezinsleden.

Ter informatie

Dit artikel is origineel geplaatst op Gameninfo.nl. Dit is ook een website van het Trimbos-instituut.

Simpel gezegd is AI een computerprogramma dat taken kan uitvoeren waar je normaal gesproken menselijke intelligentie voor nodig hebt. Denk aan dingen in de wereld kunnen herkennen, beslissingen nemen, taal herkennen of patronen ontdekken. Dit zijn dingen waar mensen heel erg goed in zijn. Met AI zijn er nu allemaal programma’s en apps beschikbaar die dit soort taken óók kunnen doen.

Traditionele computerprogramma’s volgen strikte regels die een programmeur heeft bedacht. Bijvoorbeeld “Als iemand op de rode knop klikt, sluit dan het venster op je scherm.” De computer doet precies wat er geprogrammeerd is. Niet meer en niet minder.

Maar AI werkt anders! In plaats van alle regels van tevoren in het programma in te voeren, kan een AI-programma zelf dingen leren. AI krijgt voorbeelden te zien en ontdekt daar zelf patronen in. Een beetje zoals een kind dat leert: niet door alle regels uit te leggen, maar door heel veel voorbeelden te zien en er zelf achter te komen wat wel en niet werkt.

Het proces waarmee AI kan leren bestaat over het algemeen uit drie fases: training met heel veel data, patronen vinden, en die geleerde patronen toepassen op nieuwe situaties.

Training

Het AI-systeem krijgt eerst heel veel voorbeelden te zien, die worden gegeven door degene die de AI maakt. Die voorbeelden noemen we trainingsdata. Hoe meer voorbeelden, hoe beter het systeem leert wat de bedoeling is. Bij een spamfilter leert AI door jouw keuzes welke e-mails waarschijnlijk wel of niet in de spam-map terecht moeten komen. Bij AI om foto’s te herkennen krijgt de AI heel veel foto’s te zien waarvan een mens heeft aangevinkt of het om bijvoorbeeld een hond of om een kat gaat.

Patronen vinden

Het systeem gaat daarna zelf op zoek naar patronen en verbanden. Dit gebeurt vaak met ingewikkelde wiskundige formules, maar het idee is simpel: Wat maakt dat een e-mail spam is? En wat hebben alle hondenfoto’s gemeen? Het AI-systeem probeert een eigen idee te krijgen van hoe de wereld werkt.

Toepassen op nieuwe gevallen

Na de training kan de AI zijn kennis toepassen op nieuwe gevallen. Als je dan een foto laat zien die de AI nog nooit eerder heeft gezien, dan kan het programma toch zeggen: “Dit is waarschijnlijk een hond.”

Het is wel belangrijk om te weten dat AI fouten kan maken, en die ook regelmatig maakt. Soms kan het bijvoorbeeld een vos aanzien voor een hond, of begrijpt het een vraag verkeerd. Dat komt omdat AI geen échte intelligentie is: het herkent patronen, maar begrijpt niet wat het doet. Een AI die honden kan herkennen, heeft geen idee wat een hond is! Het herkent alleen kenmerken en patronen die vaak bij honden horen.

Smalle AI

Veel van de AI die we vandaag gebruiken valt onder de categorie ‘smalle AI’. Dat zijn systemen die één heel specifieke taak heel goed kunnen, maar daarbuiten niets. Voorbeelden zijn AI zoals de gezichtsherkenning op je telefoon, de spamfilter in je email, en een programma dat het weer kan voorspellen. Deze vormen van AI zijn heel goed in hun eigen ding, maar kunnen bijvoorbeeld geen teksten schrijven of vertalen.

Generatieve AI

Dit is een bijzondere categorie van smalle AI die de afgelopen jaren enorm populair is geworden. Generatieve AI heet zo omdat die nieuwe dingen kan maken (genereren): teksten, afbeeldingen, muziek of programmeercode. Bekende voorbeelden hiervan zijn ChatGPT, Gemini en Claude (voor teksten), maar ook Midjourney en Dall-E (om afbeeldingen mee te laten maken). Hoewel dit soort AI-programma’s heel handig kunnen zijn, roepen ze ook vragen op. Wat doet het met onze eigen vaardigheden als AI van ons taken overneemt? Verandert het onze eigen manier van dingen leren? En wordt dat dan makkelijker of moeilijker voor ons? Welke invloed heeft het op ons vermogen om dingen te leren doen? Daarover kun je meer lezen in dit artikel.

Hoewel generatieve AI indrukwekkend is en veel kansen biedt, zijn er ook zorgen. Deze systemen hebben geleerd van miljoenen teksten, foto’s en kunstwerken. Vaak zonder toestemming van de makers en zonder dat zij ervoor betaald zijn.

Stel je voor: je bent kunstenaar en ontdekt dat een AI jouw werk heeft gebruikt om te leren, zonder dat je het wist. Veel makers zijn daar boos over en maken zich zorgen dat AI hun werk nabootst of zelfs hun baan overneemt. Daarnaast kun je met generatieve AI makkelijk nepfoto’s, -video’s en -teksten maken die heel echt lijken. Of iemands stem namaken. Dat kan ervoor zorgen dat je niet meer weet wat echt is en wat niet, bijvoorbeeld in het nieuws.

Moet je toestemming vragen als je het werk van een ander wilt gebruiken? Moet je betalen? En wie is eigenlijk de maker van iets dat door AI is gemaakt? En welke informatie van ons wordt er gebruikt voor AI-programma’s? Hoe voorkomen we misbruik? Simpele antwoorden zijn er nog niet, maar het is wel belangrijk dat we erover blijven nadenken.

‘Brede AI’ is AI die verschillende taken kan uitvoeren en nieuwe dingen kan leren. Een systeem dat én kan schaken, én een gesprek kan voeren én een rekenprobleem kan oplossen. Dat zou een voorbeeld zijn van brede AI. Deze vorm van AI lijkt op wat wij als mensen ook kunnen doen. Deze vorm van AI wordt ook wel artificial general intelligence (AGI) genoemd. Daarnaast is er ook nog artificial super intelligence (ASI) mogelijk. Dat zou AI zijn die niet alleen net zo slim is als de mens, maar nóg slimmer.

Dit soort brede AI bestaat op dit moment (nog) niet. Het is wel de vorm van AI waar veel wetenschappers aan werken, en die je vaak ziet in films (bijvoorbeeld wanneer robots zich gaan gedragen als mensen). Maar in het echt hebben we dit nog niet. De meningen verschillen ook over of en op welke termijn we dit soort AI zullen hebben.

Terwijl AI steeds slimmer wordt en steeds meer kan, blijft het belangrijk om kritisch te blijven. AI maakt fouten, neemt soms vooroordelen uit trainingsdata over en weet niet altijd wat wel en niet waar is. Het kan een handige tool zijn, maar je moet wel begrijpen hoe het werkt en wat de beperkingen zijn. Dat is precies wat je nu weet!

Meer weten over hoe je verantwoord om kunt gaan met AI? Op de pagina Verantwoord omgaan met AI lees je daar meer over.