‘Sociale-mediaverslaving’ is geen officiële diagnose in de DSM-5. Dit is het Amerikaanse handboek voor psychiatrische stoornissen. Het staat ook niet in de ICD-11; het internationale classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Toch wordt de term ‘socialemediaverslaving’ heel vaak gebruikt. Ook laat onderzoek zien dat mensen vaak hun eigen ‘verslaafdheid’ overschatten¹Anderson, I.A., Wood, W. Overestimates of social media addiction are common but costly. Sci Rep 15, 39388 (2025). https://doi.org/10.1038/s41598-025-27053-2. Misschien zit je veel op sociale media, maar dan is het vaak nog geen verslaving.

Veel deskundigen geven daarom aan om voorzichtig te zijn met het woord ‘verslaving’, bijvoorbeeld omdat het stigmatiserend kan werken. Dat betekent dat je een negatief label krijgt en dat jij en anderen kunnen denken dat er iets ‘mis’ met je is.

Ook kan een ‘sociale-mediaverslaving’ de indruk wekken dat je het gelijk kunt stellen aan verslaving aan schadelijke middelen, zoals tabak. Maar zo simpel kun je die dingen niet met elkaar vergelijken. Tabak heeft bijvoorbeeld helemaal géén voordelen voor je gezondheid. Dit terwijl sociale media wél voordelen voor je welzijn kunnen hebben als je het verantwoord gebruikt, net als bij eten.

Ook geven verslavingsexperts aan dat ‘sociale-mediaverslaving’ of overmatig gebruik van sociale media vaak eerder een ‘verkeerd gekozen oplossing’ is voor een ander, dieperliggend probleem. Bijvoorbeeld eenzaamheid of het gevoel constant onder druk te staan.

Ook als er geen verslaving is, kan er wel toch een probleem zijn. Onderzoek laat zien dat overmatig sociale-mediagebruik vaak samenhangt met mentale en sociale problemen²Fassi, L., Ferguson, A. M., Przybylski, A. K., Ford, T. J., & Orben, A. (2025). Social media use in adolescents with and without mental health conditions. Nature Human Behaviour. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02134-4. Dit geldt vooral als je zoveel sociale media gebruikt dat andere onderdelen van je leven daaronder lijden.

Wanneer spreek je van problematisch socialemediagebruik?

We spreken van problematisch sociale-mediagebruik als je meerdere van deze eigenschappen bij het gebruik van sociale media ziet:

• Je denkt heel veel aan sociale media, ook als je het niet gebruikt. Het is het eerste waar je aan denkt als je opstaat.
• Je hebt steeds meer tijd op sociale media nodig om hetzelfde gevoel te krijgen.
• Je gebruikt sociale media om je beter te voelen of problemen te vergeten.
• Het lukt je niet om te minderen met sociale media.
• Je voelt je onrustig, angstig of prikkelbaar als je geen toegang hebt tot sociale media: je krijgt ontwenningsverschijnselen.
• Je socialemediagebruik veroorzaakt problemen in andere delen van je leven: je doet je werk bijvoorbeeld niet meer naar behoren, krijgt meer ruzie met andere mensen of je verwaarloost je eigen gezondheid.

Maar let op: bij sommige van deze criteria hoef je niet gelijk te denken aan problematisch gebruik. Zo kan het soms best oké zijn om sociale media te gebruiken als een uitlaatklep of als afleiding. Dat doen we tenslotte ook met andere dingen, zoals lekker in een boek duiken. Dat betekent niet meteen dat er een probleem is. Het is dus belangrijk om te kijken of er meerdere signalen zijn dat er misschien sprake is van problematisch socialemediagebruik.

Herken je meerdere van de bovenstaande signalen, bij jezelf of bij iemand anders? Bekijk dan wat je kunt doen om verantwoord met sociale media om te gaan, bijvoorbeeld met onze Tips voor mindful scrollen. Of neem anoniem contact op met onze Info- en advieslijn via 0900-1996 of mail (info@digitalebalans.nl).

Heb je het gevoel dat je meer hulp nodig hebt? Zoek die dan vooral op, bijvoorbeeld bij je huisarts of bij een van de Nederlandse verslavingszorginstellingen.

Het woord ‘detox’ betekent letterlijk ontgiften. Bij een sociale media detox stop je tijdelijk met het gebruiken van sociale media. Bijvoorbeeld een dag, week of maand.

Mensen doen dit om:

• even afstand te nemen;
• minder afleiding en prikkels te ervaren;
• meer tijd over te houden voor andere dingen;
• zich minder opgejaagd of gestrest te voelen;
• weer controle te krijgen over het gebruik van sociale media;
• niet steeds geconfronteerd te worden met perfecte of onrealistische beelden.

Steeds vaker ontstaan er initiatieven om offline tijd te stimuleren, zoals telefoonvrije cafés of evenementen. Het doel? Je even loskoppelen van de digitale wereld en ruimte creëren voor echte ontspanning.

Het korte antwoord: niet altijd en meestal niet lang.

Voor sommigen kan een pauze van sociale media als een opluchting voelen, terwijl anderen er juist ongelukkiger van worden. Hoe komt dat?

Sommige mensen hebben door een sociale media detox meer contact met familie en vrienden en gaan andere activiteiten doen, zoals sporten¹Liu, Y., Mohamad, E. M. W., Azlan, A. A., & Tan, Y. (2025). Am I Happier Without You? Sociale media Detox and Well-Being: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Behavioral Sciences, 15(3), 290. https://doi.org/10.3390/bs15030290. Dit kan een positief effect hebben op hoe je je voelt.

Maar sociale media vervullen voor veel mensen ook een belangrijke functie. Denk aan vermaak, steun krijgen van anderen (zeker als je die steun in je offline omgeving mist) of mogelijkheden om activiteiten te ondernemen. Als dit wegvalt, kan dit juist leiden tot meer negatieve emoties, zoals je somber of eenzaam voelen²Liu, Y., Mohamad, E. M. W., Azlan, A. A., & Tan, Y. (2025). Am I Happier Without You? Sociale media Detox and Well-Being: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Behavioral Sciences, 15(3), 290. https://doi.org/10.3390/bs15030290.

Daarnaast speelt het placebo-effect waarschijnlijk ook een rol: als je verwacht dat je je beter gaat voelen door een detox, dan voel je je vaak ook wat beter. Maar dat komt dan vooral door de verwachting. Daardoor kun je gaan denken dat sociale media dé oorzaak zijn van hoe je je voelt, terwijl er meestal ook veel andere dingen spelen.

Bovendien zorgt een korte pauze er niet altijd voor dat je gedrag verandert³Ramadhan, R. N., Rampengan, D. D., Yumnanisha, D. A., Setiono, S. B., Tjandra, K. C., Ariyanto, M. V., … & Empitu, M. A. (2024). Impacts of digital sociale media detox for mental health: A systematic review and meta-analysis. Narra J, 4(2), e786. https://doi.org/10.52225/narra.v4i2.786. Zodra je weer sociale media apps installeert, val je vaak terug in oude gewoontes. Zoals scrollen voordat je gaat slapen.

Het gaat erom dat je sociale media op een bewuste manier gebruikt. Een tijdelijke detox kan je dan wel helpen om na te denken over wat jij zoal doet op sociale media, en waarom. Stel jezelf vragen zoals:

• Krijg ik energie van sociale media?
• Word ik er blij van? Waar wel, en waar niet van?
• Welke rol spelen sociale media in mijn leven?

Pas je gebruik daarop aan. Ontvolg bijvoorbeeld accounts die je een slecht gevoel geven en volg accounts die je blij maken of inspireren. Vervang gewoontes die je niet helpen door nieuwe gewoontes die wel goed voor je zijn. Zit je bijvoorbeeld altijd op je telefoon voor het slapen? Koop een wekker en laat je telefoon uit de slaapkamer.

Kortom

Voor veel mensen is het niet nodig om helemaal met sociale media te stoppen. Het is wel beter om er bewust mee om te gaan. Dan ervaar je misschien zelfs meer voordelen dan bij een volledige detox.

Wil je weten hoe je bewust om kunt gaan met sociale media? Bekijk dan onze Tips voor mindful scrollen.

Wanneer je Instagram, TikTok, YouTube of Facebook opent, zie je geen willekeurige verzameling berichten. Wat je ziet is zorgvuldig voor jou gekozen door een algoritme: een verzameling regels, signalen en berekeningen gemaakt door een AI-model. Die regels bepalen samen welke content je te zien krijgt en in welke volgorde.

Vroeger werkten sociale media anders. Rond 2000, toen de eerste sociale media platforms zoals MySpace en Facebook ontstonden, waren algoritmes puur chronologisch. Dat betekent dat de volgorde van posts op basis van tijd wordt bepaald: het nieuwste bericht stond bovenaan. Oudere berichten zakten naar beneden als er nieuwe berichten bijkwamen. Iedereen zag ongeveer dezelfde volgorde, omdat het platform niet “meedacht” over wat jij misschien het leukst zou vinden. Dat is bijna niet meer voor te stellen!

Maar platforms begonnen hard te groeien. Wanneer de hoeveelheid content heel groot is, is een chronologische volgorde niet altijd prettig. Belangrijker nog is dat bedrijven achter sociale media zagen dat je langer op een platform blijft als je precíes krijgt wat jij leuk vindt.

Nu gebruiken alle grote platforms slimme algoritmes op basis van AI die de hele tijd leren van jouw gedrag. Zo laten ze je vooral zien wat bij jou past. Daarom krijg je ook meestal advertenties te zien die specifiek op jou gericht zijn.

De enige uitzondering daarop zijn sinds kort Instagram en Facebook: zij moeten nu weer in eerste instantie een chronologische feed aanbieden.

Aan de ene kant zijn we met zijn allen eigenlijk best blij dat algoritmes ons informatie geven die aansluit op wat wíj interessant vinden. Wie vindt het nou leuk om allerlei content te zien die helemaal niet past bij wat jij leuk vindt? Maar dat je feed zo specifiek op jou afgestemd is brengt ook zorgen met zich mee.

Filterbubbels

Heb je weleens gehoord van de ‘filterbubbel’? Dat betekent dat je vooral berichten te zien krijgt die passen bij wat je al denkt of leuk vindt. Het gevolg kan zijn dat je minder andere ideeën of meningen tegenkomt. Onderzoek laat zien dat algoritmes daarvoor kunnen zorgen¹Ahmmad, M., Shahzad, K., Iqbal, A., & Latif, M. (2025). Trap of Social Media Algorithms: A Systematic Review of Research on Filter Bubbles, Echo Chambers, and Their Impact on Youth. Societies, 15(11), 301. https://doi.org/10.3390/soc15110301.

Toch is het bewijs uit onderzoek nog niet zo eenduidig. In een overzicht van 129 onderzoeken is er weinig bewijs dat algoritmes zorgen voor filterbubbels. Met andere woorden: mensen zien online ook berichten die niet helemaal bij ze passen. Ze reageren bijvoorbeeld ook op informatie waar ze het niet mee eens zijn²Hartmann, D., Wang, S.M., Pohlmann, L. et al. A systematic review of echo chamber research: comparative analysis of conceptualizations, operationalizations, and varying outcomes. J Comput Soc Sc 8, 52 (2025). https://doi.org/10.1007/s42001-025-00381-z.

Moeilijk om los te komen van je feed

Als algoritmes je steeds dingen laten zien die je leuk vindt, kan het lastiger zijn om los te komen van sociale media. Daarom worden dit soort heel persoonlijke algoritmes (hyper-gepersonaliseerde algoritmes) soms gezien als manipulatief of ‘verslavend’. Natuurlijk, het is goed dat platforms aansluiten op onze interesses, maar dat moet niet ten koste gaan van onze gezondheid.

Het goede nieuws is: jij kunt invloed uitoefenen op het algoritme! Juist omdat algoritmes zich vormen naar jóuw keuzes en gedrag. Maar dan is het wel belangrijk dat je weet hoe algoritmes werken en wat jij kunt doen.

Volg bewust en ontvolg actief

Denk kritisch na over de accounts en pagina’s die je volgt. Stel jezelf vragen zoals: Wie is de maker van deze content? Weten ze genoeg over dit onderwerp? Hebben ze misschien een eigen belang of mening die meespeelt?

Geef het algoritme actief feedback

Wanneer je een post, reel of video tegenkomt die je niet bevalt, die niet relevant is, of je simpelweg een slecht gevoel geeft, zoek naar het optiemenu (meestal drie puntjes). Selecteer “Niet geïnteresseerd”, “Verberg post” of “Toon minder van dit soort content”. Dit is een van de beste manieren om je algoritme bij te sturen. Als je dit een paar dagen doet, zul je een verandering merken.

Interacteer ook actief met wat je wél wilt zien

Je kunt inspelen op het algoritme door meer (en langer) te interacteren met het soort content dat je meer wilt zien. Als je niet tevreden bent en andere content in je feed wilt, ga er actief naar op zoek. Zoek naar hashtags of onderwerpen waar je nieuw in geïnteresseerd bent, volg makers met dezelfde interesses en interacteer met hun content (liken, reageren of delen).

Kortom

Je bent dus gelukkig niet volledig overgeleverd aan deze systemen. Door te begrijpen hoe algoritmes werken en bewuste keuzes te maken, kun je je feed actief vormgeven naar wat jij fijn en waardevol vindt. Weet wie je volgt, waar je op reageert en welke feedback je geeft.

Maar vergeet niet dat de verantwoordelijkheid alleen bij jou ligt. Platforms moeten duidelijker zijn over hun algoritmes en gebruikers meer controle geven. Ook moeten bedrijven hun platform zo ontwerpen dat gezondheid en welzijn belangrijker zijn dan jou zo lang mogelijk op het platform te houden. Maar in de tussentijd kun je al veel doen om je sociale media beter te laten aansluiten bij wat jij belangrijk vindt en wat goed voor je is.

Wil jij tips voor hoe je bewust om kunt gaan met sociale media? Bekijk dan onze Tips voor mindful scrollen.

Het is niet nodig om helemaal te stoppen met sociale media. Sociale media kunnen namelijk voordelen en kansen bieden. Maar dan is het wel goed om er bewust mee om te gaan. Dan behoud je zoveel mogelijk voordelen en ervaar je zo min mogelijk nadelen.

Hieronder lees je 6 tips om je goed te blijven voelen als je sociale media gebruikt.

Soms gebruiken we sociale media op een manier die niet goed voor ons is. Bijvoorbeeld als je ’s avonds laat of nachts veel online bent. Of als je je heel afhankelijk voelt van sociale media.

Of jouw gebruik gezond is, is heel persoonlijk. Vraag jezelf af: gebruik ik sociale media op een fijne manier, of voel ik me er juist slechter door? En waar heb ik dan precies last van? En ook heel belangrijk: heb ik door sociale media nog genoeg tijd voor andere dingen, zoals slapen, bewegen en met anderen zijn?

Het is normaal dat je je de ene dag goed voelt en de andere dag wat minder. Maar let ook op kleine signalen. Sociale media kunnen je helpen om je beter te voelen, maar soms ook niet. Het kan zelfs zijn dat je je slechter gaat voelen als je al minder lekker in je vel zit. Als je merkt dat dat voor jou het geval is, geef jezelf dan even een pauze en ga iets doen waar je weer wat blijer van wordt.

Iedereen gebruikt sociale media op een andere manier. Wat voor de één werkt, werkt niet voor de ander. Probeer te begrijpen hoe jouw gebruik eruitziet. Gebruik je sociale media vaak als je je niet goed voelt? Word je er blij van, of juist niet? Door dit te weten, kun je beter kiezen wat goed voor je is. Vraag jezelf af: waarom gebruik ik het? Op welke momenten zit ik online? En wat kijk ik precies, en waarom? Als je bijvoorbeeld merkt dat jij vooral een ‘lunch-scroller’ bent maar daar eigenlijk vanaf wilt, vraag dan aan je vrienden of collega’s om in plaats daarvan samen te gaan wandelen.

Content maken voor sociale media is niet voor iedereen. Sommige mensen vinden het heel leuk om filmpjes te maken en te delen. Anderen kijken liever wat de rest allemaal maakt. Allebei is helemaal prima. Maar het lijkt erop dat het best goed kan zijn om af en toe ook actief deel te nemen aan sociale media. Zo zijn er onderzoeken geweest die suggereren dat passief gebruik vaker voorkomt bij mensen die last hebben van sociale media¹Roberts, J. A., & David, M. E. (2023). On the outside looking in: Social media intensity, social connection, and user well-being: The moderating role of passive social media use. Canadian Journal of Behavioural Science / Revue canadienne des sciences du comportement, 55(3), 240–252. https://doi.org/10.1037/cbs0000323. Passief gebruik betekent dat je op sociale media zit en niks erop doet. Je kijkt vooral, scrollt en leest reacties.

Kijk eens of je contact kunt zoeken, of deel je mening in een comment (reacties). Probeer uiteraard weg te blijven van ruzies in de commentsecties, maar het kan best fijn zijn om contact te zoeken met mensen die hetzelfde denken!

Wat je ziet op sociale media, kan ervoor zorgen dat je je lekker of juist minder lekker voelt. Harvard Health adviseert daarom om keuzes te maken in wie je volgt. Accounts die je steeds jaloers of boos maken, kun je ontvolgen of dempen. Soms maakt het verwijderen van een paar accounts de ervaring al een stuk fijner!

En wil je even een hele frisse start? Op sommige platforms kun je je algoritme helemaal resetten, zoals op TikTok. Ook kun je weer kiezen voor een chronologische tijdlijn op Instagram en Facebook. Hiermee bepaalt het algoritme niet meer wat je te zien krijgt, maar alleen wie je volgt en op basis van tijd.

Sociale media zijn leuk, maar ze kunnen niet alles vervangen. Zorg dat je ook tijd hebt voor dingen buiten je scherm: bewegen, mensen in het echt zien, een hobby, of gewoon even niets doen. Meer hierover lees je op de pagina over digitale balans.

Ben jij een sportfanaat of een bankhanger? Of iets er tussenin? Hoeveel je precies moet bewegen, is per leeftijd verschillend. Media kunnen je helpen om te bewegen: stappentellers motiveren je om meer te lopen. Een app met een personal coach helpt je om je oefeningen te doen.

Maar pas op: kijk ook af en toe op van je scherm, zodat je niet ineens tegen een lantaarnpaal aanloopt.

We weten allemaal hoe belangrijk slaap is. En hoe het voelt als je te weinig geslapen hebt. Toch kunnen we de verleiding van media soms niet weerstaan. Nog één aflevering kijken of nog even op Instagram scrollen als je in bed ligt. Voor je het weet slaap je een uur later dan gepland. Aan de andere kant kan het kijken van een serie ook juist voor ontspanning zorgen.

Wist je dat we dagelijks gemiddeld 8,7 uur zittend doorbrengen? (bron) Als je de hele dag achter een laptop zit te werken, of als je zit te gamen of veel tv kijkt, dan kun je last krijgen van je nek en rug. Het is dan ook een goed idee om op je houding te letten en af en toe op te staan.

Een passende schermtijd hangt af van de leeftijd van je kind. Hieronder lees je de adviezen per leeftijd. De adviezen zijn gebaseerd op de WHO en Richtlijn gezond schermgebruik van de Rijksoverheid.

Baby’s (0-1 jaar)

Baby’s hebben nog geen schermen nodig. Het advies van de WHO en van de Rijksoverheid is om baby’s geen schermtijd te geven.

Af en toe videobellen met familie kan wel. In de eerste maanden is het genoeg als je baby de stem van de ander hoort. Na een paar maanden kun je je baby soms even kort mee laten kijken tijdens het videobellen.

Dreumesen (1-2 jaar)

Over de schermtijd bij dreumesen verschillen de meningen. Voor kinderen van 1 jaar raadt de WHO het af om schermen te gebruiken. Voor kinderen van 2 jaar is het advies om schermen niet langer dan één uur per dag te gebruiken. Het liefst minder.

Het advies van de Rijksoverheid is om dreumesen helemaal geen schermtijd te geven.

Peuters (2-4 jaar)

Over de schermtijd bij peuters verschillen de meningen. Voor peuters is het advies van de WHO om schermen niet langer dan één uur per dag te gebruiken. Het liefst minder.

Het advies van de Rijksoverheid is maximaal 30 minuten per dag.

Kleuters (4-6 jaar)

Het advies van de Rijksoverheid is maximaal 1 uur schermtijd per dag, verdeeld over de dag. Zorg voor een balans tussen schermgebruik en andere activiteiten zoals buitenspelen, met vriendjes afspreken, sporten en voldoende slapen.

Kinderen (6-12 jaar)

Voor kinderen tussen de 6 en 8 jaar geldt: maximaal 1 uur schermtijd voor dag. Van 8 tot 10 jaar: maximaal 1,5 uur per dag. En kinderen van 10-12 jaar: maximaal 2 uur per dag.

Dat staat in de richtlijn van de Rijksoverheid. Kijk goed wat bij jouw kind past. En zorg voor een gezonde balans tussen schermgebruik en andere activiteiten zoals buitenspelen, sporten en voldoende slapen.

Pubers (12-18 jaar)

De richtlijn vanuit de Rijksoverheid is maximaal 3 uur schermtijd per dag.

Kijk vooral goed wat bij jouw kind past en waarom je kind gebruik maakt van digitale media en wat het doet: is het voor school, voor een hobby of om de tijd te doden? Het is belangrijk om te zorgen voor een gezonde balans tussen schermgebruik en andere activiteiten.

Schermgebruik bij kinderen gaat niet alleen over hoeveel tijd ze achter een scherm zitten, maar ook over wat ze achter een scherm doen. Zo kom je daarachter:

• Praat met je kind over digitale technologie. Welke app of welk platform gebruikt je kind? En welke spelletjes worden gespeeld en waar wordt tijdens het spel over gepraat?
• Of beter nog: gebruik het af en toe samen. Laat je kind uitleggen waarom een spel, filmpje of platform leuk is en hoe het eruitziet. Zo begrijp je beter wat je kind online doet. En waarom bepaalde momenten of spellen belangrijk zijn.

Als je begrijpt wat er bij je kind speelt, kun je betere afspraken maken. Met als gevolg dat ze zich ook beter aan de afspraken houden.

Zicht en controle

Soms kan het fijn en goed zijn om controle en zicht op het schermgedrag van je kind te hebben. Er zijn daarvoor verschillende hulpmiddelen, ook wel parental control tools genoemd. Dit zijn apps of instellingen waarmee je als ouder het schermgebruik van je kind kunt beheren en risico’s kunt beperken. Je kunt bijvoorbeeld:

• instellen hoeveel tijd je kind per dag of week achter een scherm mag zitten;
• kiezen welke apps, websites of video’s toegankelijk zijn;
• bepalen met wie je kind online kan chatten of informatie kan delen;
• uitgaven in apps of games beperken of blokkeren.

Deze tools zijn beschikbaar op spelcomputers, smartphones, tablets, computers en smart-tv’s.

Meestal maak je als ouder een hoofdaccount aan, bijvoorbeeld via ‘familiebeheer’. Hier koppel je het account van je kind aan, zodat jij instellingen kunt aanpassen die je kind zelf niet kan veranderen. Op de websites van Apple, Google, Microsoft, Nintendo en Sony vind je stap-voor-stap uitleg over hoe je dit kan doen.

Gameconsoles
Microsoft Xbox
Nintendo Switch
Sony PlayStation

Tablets/smartphones
Google Play (Android)
iPhone / iPad (iOS)

Voor het instellen van tijdsloten vind je hier meer informatie.

Andere vormen van controle

Er zijn nog andere vormen van controle. Eén daarvan is om gameconsoles, pc’s en televisies buiten de slaapkamer te houden. Dit werkt waarschijnlijk vooral goed bij jongere kinderen.

Zet apparaten ook uit als ze niet worden gebruikt en leg ze waar mogelijk buiten het zicht. Zo is de verleiding voor je kind kleiner om steeds weer een scherm te pakken.

Het is belangrijk dat digitale technologie goed past bij de ontwikkeling en activiteiten van je kind, zoals school, sport en afspreken met vrienden. Een kind moet zich goed kunnen voelen. Met én zonder scherm. Dat heet digitale balans.

Hoe eerder ouders hun kinderen ondersteunen bij het vinden van een gezonde digitale balans, hoe beter dat is. Voor nu en later.

Maar wanneer is je kind digitaal in balans? Kijk eens naar de onderdelen hieronder. Vraag je af of je kind genoeg tijd hiervoor heeft. En of dit in balans is met de andere onderdelen.

• Lichamelijke gezondheid: waaronder slapen, bewegen en niet te veel stilzitten.
• Mentale gezondheid: waaronder voldoende inspanning en ontspanning.
• Sociale gezondheid: waaronder de verbinding met anderen en voldoende tijd voor jezelf.

Activiteiten kunnen tegelijkertijd verschillende dingen opleveren, maar soms ook iets kosten. Televisiekijken kan bijvoorbeeld fijn zijn om te ontspannen, maar het betekent ook dat je minder beweegt. Het gaat bij digitale balans dus niet alleen om hoeveel tijd een kind met een scherm bezig is, maar vooral om wat het in die tijd doet.

De afwisseling tussen schermtijd en andere activiteiten is het belangrijkst voor een gezonde balans.

Tip! Het is belangrijk dat je kind zich ook kan vermaken op momenten dat het geen scherm gebruikt. Help daarom je kind bij het bedenken van dingen om te doen. Betrek je kind hierbij, zodat het aansluit bij de interesses van je kind.

Wees je bewust van de voordelen en nadelen van digitale technologie

Digitale technologie heeft zowel voordelen als nadelen. Voor een gezonde digitale balans maak je zoveel mogelijk gebruik van de voordelen en beperk je de nadelen.

Dit kunnen voordelen zijn:

• Het kan ontspanning en plezier geven.
• Het maakt het mogelijk om online contact te hebben met anderen, zoals vrienden en familie. Ook kan je nieuwe mensen ontmoeten.
• Het kan helpen bij het leren van nieuwe dingen, zoals een nieuwe taal of sociale vaardigheden.

Maar er zijn ook mogelijke nadelen:

• Er blijft mogelijk minder tijd over dan nodig is voor school, sport of vrienden. Daardoor kan het zorgen voor slechtere cijfers op school of ruzies thuis.
• Het kan lichamelijke klachten geven, zoals pijn in je polsen, vingers, nek, schouders of rug, hoofdpijn en vermoeide of droge ogen. Ook kan het ervoor zorgen dat je minder beweegt en dat verslechtert de conditie.
• Het kan zorgen voor slaapproblemen, vooral als je ’s avonds nog lang een scherm gebruikt. Ook kan het je somber, prikkelbaar of eenzaam maken.

Afspraken over schermgebruik helpen kinderen om op een gezonde manier met media om te gaan. Die afspraken kunnen gaan over verschillende dingen, zoals:

• hoe lang je kind achter een scherm mag;
• hoe vaak dat mag;
• op welke momenten of tijden;
• en welke apps, websites of platforms je kind gebruikt en wat het daarop doet.

Zo kom je tot goede afspraken

Het is belangrijk dat je kind zich aan de gemaakte afspraken houdt. Leg daarom uit waarom de afspraken er zijn en waarom het belangrijk is om ze na te komen. Kinderen begrijpen regels beter als ze weten wat het doel is, zoals genoeg slapen, tijd overhouden om buiten te spelen of huiswerk te maken.

Kijk of je samen afspraken kunt maken

Ieder kind is anders, dus kijk goed naar wat bij jouw kind past. Als een kind heeft meegedacht over een afspraak, zal het zich daar meestal beter aan houden. Blijf ook op een positieve manier betrokken: toon interesse in wat je kind doet op het scherm, vraag naar de spelletjes of kijk af en toe even mee.

Blijf consistent en duidelijk

Kinderen zullen soms grenzen overschrijden; dat hoort bij hun ontwikkeling. Ze proberen nu eenmaal uit tot hoe ver ze kunnen gaan. Juist op zulke momenten is het belangrijk dat jij (met je partner) duidelijk bent en consequent blijft. Spreek daarom af wat er gebeurt als ze niet worden nageleefd. Bijvoorbeeld dat je kind een extra taakje in huis doet.

Soms verandert de situatie of heeft je kind iets anders nodig. Blijf dan bij de kern van de afspraak en leg uit waarom je een uitzondering maakt. Zo leert je kind dat regels niet willekeurig zijn, maar bewust gekozen en bedoeld om houvast te geven.

Praat over allerlei zaken die belangrijk voor je kind zijn. Toon interesse voor grote en kleine gebeurtenissen in zijn of haar leven. Ook wanneer je kinderen ouder worden en minder vaak thuis zijn: weet wat ze bezighoudt, wie hun vrienden zijn en wat ze doen.

Zorg dat je kind je in vertrouwen durft te nemen. Dat lukt beter als jullie gewend zijn om over veel onderwerpen open te praten.

Benoem wat goed gaat

Zeker als niet alles soepel verloopt ben je als ouder soms geneigd om te focussen op wat niet goed gaat. Je vergeet dan de dingen die wel goed gaan te benoemen, en die zijn er altijd (aan afspraken houden, goede inzet op school, helpen van anderen in het gezin of daarbuiten). Benoem daarom ook wat goed gaat.

Kinderen kopiëren. Wat ze jou als ouder zien doen vinden ze normaal. Uit onderzoek weten we dat ouders een belangrijk voorbeeld zijn voor hun kinderen.

Geef daarom het goede voorbeeld. Dit betekent:

• Houd je aan de regels voor schermgebruik die je voor je kind belangrijk vindt.
• Zorg voor minder schermgebruik als je bij je kind bent. En leg uit waarom je digitale technologie gebruikt als je dat wel in het bijzijn van je kind doet (bijvoorbeeld: om een recept op te zoeken, een cadeau te kopen of een afspraak bij de huisarts te maken).
• Zorg voor je eigen digitale balans. Dit betekent: schermgebruik afwisselen met andere activiteiten (bijvoorbeeld: bewegen, slaap, ontspanning, tijd voor jezelf en anderen).
• Laat zien hoe je respectvol online communiceert en je privacy beschermt.
• Geef volle aandacht. Leg je telefoon weg als je samen bent met je kind. Zet meldingen uit zodat je niet steeds wordt gestoord.

Meer informatie

• Wat is een goede schermtijd voor mijn kind? | Nederlands Jeugdinstituut
• Wijzer-in-Digitale-Balans-DEF-opgemaakte-versie_3-1.pdf

AI-chatbots zijn computerprogramma’s die gesprekken kunnen voeren. Je typt een vraag of verhaal, en de chatbot reageert met een antwoord dat lijkt op hoe een mens zou reageren. Bekende voorbeelden zijn ChatGPT, Claude, Gemini en Copilot. Deze chatbots worden steeds beter in het voeren van gesprekken die menselijk aanvoelen.

Chatbots zijn altijd beschikbaar, oordelen niet en je kunt anoniem blijven. Daardoor durven mensen persoonlijke dingen met een chatbot te delen. Misschien schaam je je om met vrienden te praten over bepaalde problemen? Of misschien wil je eerst je gedachten ordenen voordat je met iemand praat? In zulke situaties kan een chatbot voelen als een makkelijke oplossing.

Maar het is belangrijk om te onthouden dat de meeste AI-chatbots niet zijn gemaakt als therapeut of hulpverlener. Ze kunnen allerlei vragen beantwoorden, niet speciaal over psychologie of mentale gezondheid. Dat betekent dat je voorzichtig moet zijn met wat je ervan verwacht.

Er zijn eigenschappen die maken dat AI-chatbots aantrekkelijk zijn als je zoekt naar hulp bij je welzijn. Maar dan moet je ze wel op de juiste manier gebruiken.

Altijd beschikbaar

Een groot voordeel is dat AI-chatbots 24/7 beschikbaar zijn. Midden in de nacht wakker met piekerende gedachten? Je kunt niet altijd een vriend bellen, maar een chatbot is er wel altijd. Voor sommige mensen kan het helpen om hun zorgen op te schrijven en er een reactie op te krijgen, ook als het maar een computerprogramma is.

Geen oordeel

AI-chatbots oordelen niet. Ze worden niet boos of teleurgesteld en raken niet verveeld. Voor mensen die zich schamen voor hun gedachten of gevoelens kan dit een veilige plek bieden om dingen uit te spreken. Soms is het eerste stapje om iets hardop (of getypt) te zeggen al waardevol.

Gedachten ordenen

Door je verhaal aan een chatbot te vertellen, kun je je gedachten helpen ordenen. Het opschrijven van wat je dwarszit kan al helpen. Je ziet dingen dan soms duidelijker. En wanneer de chatbot vragen stelt of dingen voor je samenvat, kan dat je helpen om je situatie vanuit een ander perspectief te bekijken.

Informatie en strategieën

AI-chatbots kunnen je informatie geven over bijvoorbeeld omgaan met stress, ademhalingsoefeningen, of het herkennen van negatieve gedachten. Ze kunnen ook tips geven over hoe je met moeilijke situaties om kunt gaan. Dit kan nuttig zijn als beginpunt om meer over jezelf te leren. Belangrijk is wel dat je alleen betrouwbare informatie en tips over mentale gezondheid opvolgt. Het is bekend dat AI-chatbots soms foute informatie of slechte adviezen geven, en dat kan grote gevolgen hebben.

Voor betrouwbare informatie, advies en ondersteuning kun je terecht bij Mentaal Vitaal (website en bijbehorende Info- en advieslijn; tel. 0900-1994 € 0,10/min + kosten mobiele telefoon)

Hoewel AI-chatbots dus soms een eerste verlichting kunnen brengen als je ergens mee zit, zijn er ook grote beperkingen en risico’s waar je je bewust van moet zijn.

Ze begrijpen niet wat je doormaakt

AI-chatbots praten soms alsof ze mee kunnen voelen, maar ze voelen niet écht mee. Ze begrijpen niet wat je doormaakt. Ze herkennen patronen in je taal en reageren op basis daarvan. Chatbots hebben geen emoties of echt begrip van je situatie.

Dit kan een onecht gevoel van verbinding geven. Je denkt dat je gehoord wordt. Maar eigenlijk praat je tegen een programma dat doet alsof het je begrijpt. Voor sommige mensen kan dit op de lange termijn juist eenzamer maken in plaats van minder eenzaam.

Geen professionele hulp

AI-chatbots zijn geen psychologen, therapeuten of andere hulpverleners. Ze hebben geen opleiding gehad in mentale gezondheidszorg. Ze kunnen niet zeggen wat er met je aan de hand is of weten wat je het beste kunt doen in jouw situatie. Ze weten ook niet wanneer je écht professionele hulp nodig hebt.

Het gevaar is dat mensen AI-chatbots gebruiken in plaats van echte hulp te zoeken. Misschien denk je: “Ik praat toch met de chatbot, dan hoef ik niet naar een therapeut.” Maar als je echt ergens mee rondloopt, van somberheid of angst tot stress, is voor veel problemen professionele hulp nodig. Een chatbot kan je even helpen om je beter te voelen. Maar het lost de echte problemen niet op.

Foute of schadelijke informatie

AI-chatbots kunnen fouten maken. Ze kunnen verkeerde informatie geven over mentale gezondheid. Of advies dat niet bij jouw situatie past. Soms kunnen ze zelfs schadelijke dingen zeggen zonder het te beseffen. Dat gebeurt omdat ze niet echt begrijpen wat ze zeggen.

Er zijn verontrustende gevallen bekend van chatbots die mensen hielpen om in negatieve gedachten te blijven hangen. Of die niet zagen hoe ernstig de situatie van iemand was. Zo heeft onderzoek van de universiteit van Californië in San Francisco aangetoond dat psychiaters in 2025 minstens 12 patiënten behandelden die psychose-achtige symptomen ontwikkelden na intensief chatbotgebruik.

Ook zijn er gevallen waarin chatbots mensen aanmoedigden om te stoppen met hun medicatie, wat levensgevaarlijk kan zijn¹Bron: My alarming experiment with a chatbot ’therapist’ | STAT. In één geval moedigde een chatbot zelfs zelfdoding aan bij een gebruiker²Bron: Why AI companions and young people can make for a dangerous mix. Dit is gevaarlijk, vooral voor mensen die het al moeilijk hebben.

Privacy en veiligheid

Wanneer je persoonlijke dingen deelt met een AI-chatbot, deel je die informatie met een (vaak Amerikaans) bedrijf. Veel bedrijven zeggen dat ze je privacy belangrijk vinden. Maar het is moeilijk te weten wat er precies met je gegevens gebeurt. Worden ze gebruikt om de AI-modellen verder mee te trainen? Kunnen werknemers van het bedrijf je gesprekken lezen? Dit zijn belangrijke vragen om over na te denken.

Daarnaast zijn niet alle chatbots even betrouwbaar. Sommige apps of websites zeggen dat ze een ’therapie-chatbot’ zijn. Maar ze hebben misschien geen goede beveiliging, waardoor de dingen die jij zegt tegen de chatbot op straat kunnen komen te liggen.

Vervanging van menselijk contact

Het risico bestaat dat mensen AI-chatbots gaan gebruiken als vervanging voor echt menselijk contact. Maar echte verbinding met andere mensen is heel belangrijk voor je welzijn. Een chatbot kan een gesprek nadoen. Maar het kan nooit de waarde van een écht gesprek met een vriend, familielid of hulpverlener vervangen.

Als je merkt dat je liever met een chatbot praat dan met echte mensen, is dat een signaal om stil bij te staan. Alleen zijn is niet goed voor je mentale gezondheid. Ook al voelt contact met een chatbot makkelijker.

Omdat er voordelen en risico’s zijn, is het belangrijk om goed na te denken wanneer je AI-chatbots wel of niet gebruikt voor zelfhulp.

Wanneer het misschien kan helpen:

• Je wilt je gedachten ordenen voordat je met iemand praat
• Je zoekt algemene informatie, bijvoorbeeld over hoe je met stress om kunt gaan
• Je wilt oefenen met het uitspreken van moeilijke gevoelens
• Je hebt lichte zorgen en wilt even je verhaal kwijt
• Je gebruikt het als tijdelijke steun tot je echte hulp kunt krijgen

Wanneer het absoluut niet geschikt is:

• Je denkt aan zelfmoord of aan jezelf pijn doen
• Je hebt een crisis of dringende hulp nodig
• Je hebt klachten die horen bij een psychische aandoening
• Je gebruikt het in plaats van professionele hulp die je nodig hebt
• Je voelt je slechter na gesprekken met de chatbot

Als je direct hulp nodig hebt, moet je altijd échte hulp zoeken. Bel 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113), je huisarts, of ga naar de Spoedeisende Hulp. Een AI-chatbot is in zulke situaties niet geschikt en kan zelfs gevaarlijk zijn.

Als je het moeilijk hebt met je mentale gezondheid, is AI enkel een tijdelijke hulp, geen oplossing. Merk je dat je er steeds meer op gaat vertrouwen? Of voel je je er slechter door? Stop dan en zoek échte steun. Jouw welzijn is te belangrijk om aan een computerprogramma over te laten.

• Praat met iemand die je vertrouwt: een vriend, familielid, of leraar. Echt menselijk contact is waardevol.
• Zoek professionele hulp: je huisarts kan je helpen om de juiste hulp te vinden. Ook kun je bij je gemeente of zorgverzekeraar vragen naar mogelijkheden.
• Gebruik betrouwbare apps: er zijn apps die speciaal ontwikkeld zijn voor mentale gezondheid, gemaakt door professionals. Deze zijn veiliger dan algemene AI-chatbots.
• Bezoek betrouwbare websites: organisaties zoals het Trimbos-instituut, 113 Zelfmoordpreventie en Mentaal Vitaal bieden betrouwbare informatie en hulp.
• Chat met een échte expert: sommige organisaties bieden online chat met échte hulpverleners, zoals 113 Online, Mentaal Vitaal of de Kindertelefoon.

Wil je meer weten over AI? Bekijk dan ook ons artikel Wat is AI en hoe werkt het?

Vooroordelen zijn vaste ideeën over bepaalde groepen mensen. Bijvoorbeeld de gedachte dat vrouwen beter zijn in verzorgende beroepen. Of dat mensen met een bepaalde achtergrond minder betrouwbaar zijn. Mensen hebben van nature vooroordelen, vaak zonder dat ze het door hebben. Dat is een eigenschap van hoe onze hersenen werken: ze proberen informatie te ordenen door patronen te herkennen. Dat onze hersenen in patronen denken kan heel handig zijn, maar ook voor problemen zorgen.

Het vervelende is namelijk dat AI-systemen deze menselijke vooroordelen kunnen overnemen. AI leert namelijk van gegevens die door mensen gemaakt zijn (Lees ook “Wat is AI en hoe werkt het?”). En als die informatie vooroordelen bevat, dan leert de AI die vooroordelen ook. Het resultaat is een systeem dat bepaalde groepen mensen anders behandelt dan andere groepen. Vaak heeft niemand dat expres gedaan.

Er zijn verschillende manieren waarop vooroordelen in AI-systemen kunnen komen. Het belangrijkste probleem zit bij de gegevens waarmee AI gemaakt wordt.

Vooroordelen in de gegevens die AI krijgt

AI leert van voorbeelden. Als een AI leert om CV’s te bekijken, dan krijgt het bijvoorbeeld duizenden eerdere sollicitaties te zien. Het leert welke kandidaten zijn aangenomen voor een baan, en wie niet. Maar stel dat in het verleden vooral mannen zijn aangenomen voor leidinggevende functies. Dan kan de AI leren dat ‘man zijn’ een belangrijk kenmerk is voor die functie, en vinden dat mannen geschikter zijn voor dat soort banen. Het systeem neemt dan het vooroordeel over dat al in de data zat.

Dit gebeurde bijvoorbeeld bij Amazon¹Bron: Insight – Amazon scraps secret AI recruiting tool that showed bias against women | Reuters. Dat bedrijf maakte tussen 2014 en 2017 een AI om sollicitanten te selecteren voor technische functies. Het systeem behandelde vrouwen slechter. Dat kwam omdat het was getraind met gegevens van vooral mannelijke werknemers in technische functies. Het systeem gaf bijvoorbeeld lagere scores aan CV’s waarin het woord “vrouwen” voorkwam, zoals bij “aanvoerder vrouwenschaakclub”. Amazon moest het systeem uiteindelijk stopzetten omdat het bedrijf er niet in slaagde om de vooroordelen eruit te halen.

Te weinig goede voorbeelden

Een ander probleem ontstaat wanneer er te weinig voorbeelden zijn van bepaalde groepen in de gegevens die AI krijgt. Stel dat een AI die gezichten herkent vooral is getraind met foto’s van mensen met een lichte huidskleur. Dan kan het systeem moeite hebben om gezichten van mensen met een donkere huidskleur te herkennen.

Sterker nog, we weten dat dit gebeurt. Onderzoek van het MIT en Microsoft uit 2018 heeft aangetoond dat gezichtsherkenningssystemen inderdaad veel minder goed werken bij mensen met een donkere huidskleur en bij vrouwen. De foutmarge bij het herkennen van lichtgetinte mannen was slechts 0,8%, maar bij donkergekleurde vrouwen liep dit op tot meer dan 34%. Dit kan ernstige gevolgen hebben, bijvoorbeeld wanneer deze systemen worden gebruikt door de politie of bij grenscontroles. In de VS zijn er zelfs gevallen bekend waarbij zelfrijdende auto’s voetgangers met een donkere huidskleur niet goed detecteerden, wat tot ongelukken leidde.

Keuzes van de makers

Ook de mensen die AI-systemen maken kunnen vooroordelen toevoegen. Welke informatie kiezen ze om aan de AI te geven? Hoe wordt succes van het AI-model gemeten? Al deze keuzes kunnen invloed hebben. Ze bepalen of een systeem eerlijk is voor iedereen.

Als een team van AI-ontwikkelaars weinig verschillend is (bijvoorbeeld alleen maar mannen, of alleen maar witte mensen), lopen zulke teams meer kans om bepaalde problemen over het hoofd te zien. Iemand die zelf nooit discriminatie heeft meegemaakt, denkt misschien niet na over hoe een systeem mensen met een andere achtergrond slechter kan behandelen.

Vooroordelen in AI zijn om verschillende redenen problematisch. Ten eerste is het gewoon oneerlijk. Iedereen verdient een gelijke kans. Of het nu gaat om een baan, eerlijke behandeling door de politie, of goede medische zorg. AI-systemen die vooroordelen bevatten kunnen deze ongelijkheid groter maken.

Ten tweede kan het gevaarlijk zijn. Verkeerde beslissingen op basis van vooroordelen kunnen levens veranderen. Iemand die onterecht als ‘hoog risico’ wordt gezien. Iemand die een baan misloopt. Of iemand die een verkeerde diagnose krijgt. Deze mensen ondervinden daar directe schade van.

En tot slot: veel mensen vertrouwen erop dat AI eerlijk is. “Het is gewoon een computer, die kan niet oneerlijk zijn.” Maar dat klopt niet. Dit verkeerde idee kan ervoor zorgen dat vooroordelen juist minder snel worden opgemerkt en aangepakt.

Als gebruiker van AI-systemen kun je ook een rol spelen. Hier zijn een paar dingen om rekening mee te houden:

Wees kritisch op de resultaten

Vraag je af: zou dit resultaat anders zijn geweest voor iemand met een andere achtergrond? Als een AI bijvoorbeeld vacatures voorstelt of teksten schrijft, let dan op of bepaalde groepen over- of ondervertegenwoordigd zijn.

Besef dat jouw input ook gebruikt wordt

Wat jij aan een AI-systeem vertelt of vraagt, kan gebruikt worden om die AI verder te trainen. Als jij vooroordelen laat zien in je gesprekken met AI, bestaat de kans dat het systeem die overneemt. Probeer dus bewust te zijn van hoe je dingen formuleert.

Deel je zorgen

Als je denkt dat een AI-systeem oneerlijk is, meld het dan. Dit kan bij het bedrijf dat de AI maakt, bij je werkgever als het om werksituaties gaat, of via consumentenorganisaties. Alleen door hierover te praten kunnen we ervoor zorgen dat AI beter wordt.

Blijf jezelf informeren

De technologie ontwikkelt zich razendsnel. Blijf jezelf informeren over hoe AI werkt en wat de risico’s zijn. Hoe meer mensen begrijpen hoe AI werkt, hoe beter we samen kunnen zorgen voor eerlijke systemen.

AI-systemen kunnen vooroordelen bevatten. Deze vooroordelen ontstaan doordat AI leert van gegevens die door mensen zijn gemaakt. En mensen hebben nu eenmaal vooroordelen. Vooroordelen in AI kunnen mensen benadelen bij sollicitaties, in de rechtspraak, in de gezondheidszorg en op sociale media.

Wees daarom kritisch op de resultaten van AI. Vraag je af: zou dit resultaat anders zijn geweest voor iemand met een andere achtergrond? Besef dat jouw interacties met AI ook worden gebruikt om systemen verder te trainen. En als je denkt dat een systeem oneerlijk is, deel je zorgen dan met anderen. Alleen door alert te blijven kunnen we ervoor zorgen dat AI voor Onderzoek van het MIT en Microsoft uit 2018 íedereen werkt, niet alleen voor sommigen.

Wil je meer weten over AI? Bekijk dan ook ons artikel Wat is AI en hoe werkt het?

Steeds meer mensen gebruiken AI voor school, studie of werk. AI kan je namelijk tijd besparen en helpen bij lastige taken. Maar onderzoek laat zien dat er een risico is. Als je veel AI gebruikt, laat je je eigen brein minder werken. Het gevolg? Je wordt minder goed in kritisch denken en problemen oplossen. De Hersenstichting heeft er zelfs een challenge aan gewijd: Liever moe dan lui. Het is dus belangrijk om je hersenen aan het werk te blijven zetten.

Gelukkig kun je ‘luie hersenen’ voorkomen. Met de juiste aanpak gebruik je AI als een krachtig hulpmiddel, zonder dat je eigen vaardigheden eronder lijden. Hieronder vind je zes tips die je kunnen helpen met slim en verantwoord gebruik van AI.

Tips voor slim AI-gebruik

Hoe gebruik je AI terwijl je zelf blijft leren en je brein actief blijft? Hier zijn tips op basis van het onderzoek:

Voordat je AI om hulp vraagt, neem even de tijd om zelf na te denken. Wat weet je al? Waar loop je precies vast? Door eerst zelf te proberen, activeer je je hersenen en onthoud je de stof beter.

Probeer bijvoorbeeld tien minuten zelf aan een probleem te werken voordat je AI inschakelt. Schrijf op waar je vastloopt. Zo weet je precies welke hulp je nodig hebt.

Leren gebeurt juist door te worstelen met moeilijke dingen. Als je meteen naar het antwoord grijpt, sla je deze belangrijke stap over. Je hersenen hebben die inspanning nodig om nieuwe verbindingen te maken.

Laat AI een concept uitleggen in plaats van de oplossing te geven.

Onderzoek laat zien dat een AI-tutor die hints geeft in plaats van directe antwoorden, veel betere leerresultaten oplevert. Je blijft zelf actief nadenken en begrijpt de stof dieper.¹Bron: Without Guardrails, Generative AI Can Harm Education – Center for Health Incentives and Behavioral Economics (CHIBE)

Tip! Gebruik bijvoorbeeld de volgende prompt (jouw uitleg of vraag in de AI-tool) als je wilt dat AI je helpt iets nieuws te leren:

“Hé chat, ik wil meer weten over…[je vraag] maar ik wil niet gelijk het antwoord. Geef mij een paar hints zodat ik er zelf over kan nadenken.”

AI maakt fouten. Soms klinkt een antwoord overtuigend, maar klopt het toch niet. Neem AI-antwoorden nooit zomaar voor waar aan. Check belangrijke feiten bij betrouwbare bronnen. Vraag jezelf af: klopt dit met wat ik al weet? Kijk of de AI bronnen noemt en controleer die. En bij twijfel: zoek het op via een andere bron!

Door informatie te controleren, train je ook je kritisch denkvermogen. Je leert onderscheid maken tussen betrouwbare en onbetrouwbare informatie. Dit is een vaardigheid die je je hele leven nodig hebt.

Neem geen genoegen met het eerste antwoord! Vraag door, vraag om verduidelijking, of vraag AI om het vanuit een ander perspectief te bekijken. Vraag bijvoorbeeld: “Kun je dit eenvoudiger uitleggen?”, “Wat zijn de nadelen van deze aanpak?” of “Zijn er ook redenen waarom het misschien anders in elkaar zit?” Zo krijg je een completer beeld.

Door vragen te stellen blijf je actief betrokken. Je traint jezelf om niet alles klakkeloos te accepteren. Bovendien leer je zo om onderwerpen van meerdere kanten te bekijken!

Laat AI je werk beoordelen in plaats van het werk voor je te doen. Schrijf eerst zelf een tekst, maak zelf een opzet, of bedenk zelf een oplossing. Vraag daarna AI om feedback.

Schrijf bijvoorbeeld eerst zelf een samenvatting of een antwoord. Vraag daarna: “Wat kan ik hieraan verbeteren?” of “Welke punten mis ik?” Verwerk de feedback zelf in je werk.

Je leert toch het meest door zelf te doen en dan feedback te krijgen. Als AI het werk voor je doet, mis je de kans om te oefenen. Door zelf te schrijven of denken en daarna te verbeteren, onthoud je de stof veel beter.

Sta af en toe stil bij hoe je AI gebruikt. Vraag jezelf af: help ik mezelf hiermee, of maak ik het mezelf te makkelijk? Stel jezelf vragen zoals: Heb ik vandaag iets geleerd, of heb ik alleen antwoorden gekopieerd? Kan ik dit onderwerp nu uitleggen aan iemand anders? Zou ik dit ook zonder AI kunnen? Wees eerlijk naar jezelf.

Als je eerlijk bij jezelf checkt hoe het gaat, zie je beter wat je zelf denkt en leert. Je merkt sneller of je eigenlijk te veel AI gebruikt. Zo kun je bijsturen voordat je brein er lui van wordt!

Wanneer we AI gebruiken om iets op te zoeken of een probleem op te lossen, hoeven we zelf minder na te denken. Dit heet cognitieve offloading: we laten ons denkwerk over aan de computer. Dat is handig en kan tijd besparen, maar het heeft mogelijk ook een keerzijde.

Nieuwe studies laten zien dat veel AI-gebruik een relatie heeft met een minder kritisch denkvermogen. Vooral jongeren tussen 17 en 25 jaar zijn gevoelig hiervoor: zij gebruiken AI het meest, maar scoren tegelijkertijd ook het laagst op kritisch denken.¹Bron: AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking Belangrijk is dat het in dit onderzoek niet duidelijk is of dit soort bevindingen ook echt komen door het AI-gebruik.

Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar AI en leren. Zo ook door de Universiteit van Pennsylvania. In hun onderzoek gebruikten leerlingen een AI-model genaamd GPT-4 om wiskunde- oefeningen te maken. Wat bleek? Deze leerlingen maakten 48% meer opgaven goed!

Maar hier komt de verrassing: toen de AI werd weggehaald, deden dezelfde leerlingen het slechter dan leerlingen die nooit AI hadden gebruikt. Dit wijst erop dat vaardigheden – in dit geval wiskundevaardigheden – zich toch minder goed ontwikkelen als je leunt op AI.²Bron: Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics | PNAS De onderzoekers concluderen dat leerlingen de AI als een soort ‘kruk’ hadden gebruikt. Daardoor leerden ze minder goed om zelf problemen op te lossen. Dit leidt tot zorgen over het gebruik van AI zonder begeleiding op school en daarbuiten.³Bron: Without Guardrails, Generative AI Can Harm Education – Center for Health Incentives and Behavioral Economics (CHIBE)

Er is ook goed nieuws. AI kan wel degelijk helpen bij leren, als we het op de juiste manier gebruiken. In hetzelfde onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania testten de onderzoekers ook een aangepaste versie van het GPT-4 AI-model. Deze versie gaf niet direct het antwoord, maar was ontworpen om hints te geven in plaats van antwoorden weg te geven. Met deze ‘slimme tutor’ presteerden leerlingen 127% beter op oefeningen.⁴Bron: Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics | PNAS En het belangrijkste: hierdoor werd voorkomen dat leerlingen minder goed leerden.

AI kan er ook voor zorgen dat je kunt leren op een voor jou persoonlijk op maat gemaakte manier. Meerdere onderzoeken samen laten zien dat AI-modellen ervoor kunnen zorgen dat leerlingen les op maat kan krijgen, aangepast aan het eigen niveau en tempo.⁵Bron: The Impact of Artificial Intelligence on Personalized Learning in Higher Education: A Systematic Review Dit kan er vervolgens weer voor zorgen dat je beter presteert op school.

De invloed die digitale technologie zoals AI heeft op ons welzijn is nooit simpel. Verschillen tussen mensen en omstandigheden spelen ook hier een belangrijke rol. Zo lijkt het er bijvoorbeeld op mensen met een hogere opleiding hun kritisch denkvermogen beter vasthouden, ook als ze veel AI gebruiken.⁶Bron: AI tools may weaken critical thinking skills by encouraging cognitive offloading, study suggests Dit komt waarschijnlijk doordat ze tijdens hun opleiding geleerd hebben om informatie kritisch te beoordelen in plaats van deze zonder meer te accepteren.

Dit laat zien hoe belangrijk het is dat er in het onderwijs aandacht wordt besteed aan kritisch denkvermogen.

AI verandert dus hoe we leren en denken. Dat hoeft niet slecht te zijn, maar we moeten wel blijven opletten. Als we AI alleen gebruiken om snel antwoorden te krijgen, kan ons denkvermogen achteruitgaan. Maar als we AI als hulpmiddel gebruiken dat ons uitdaagt en ondersteunt, kan het juist ons leren verbeteren.

Het gaat om de balans: gebruik de voordelen van AI, maar blijf ook zelf nadenken. Want uiteindelijk zijn het onze eigen hersenen die we nodig hebben om de wereld te begrijpen.

Wil jij tips voor hoe je slim om kunt gaan met AI zonder je eigen leervermogen te schaden? Bekijk dan onze Tips voor slim AI gebruik.