Wat is de relatie tussen sociale media en zelfbeeld?

Je zelfbeeld is hoe jij naar jezelf kijkt; welke gedachten je over jezelf hebt. Dat kan van alles zijn: hoe je je persoonlijkheid ziet, waar je goed in bent, maar ook hoe je je voelt over je uiterlijk. Je zelfbeeld ontstaat door alles wat je in je leven meemaakt én door wat anderen tegen je zeggen of hoe ze op je reageren.

Als je een positief zelfbeeld hebt, accepteer je jezelf zoals je bent. Je hebt vertrouwen in wie je bent en vind jezelf waardevol. Dat doet meestal iets goeds met hoe je je voelt. Maar het werkt ook andersom: voel je je niet goed over jezelf? Dan merk je vaak dat het je welzijn ook behoorlijk kan beïnvloeden.

Je identiteit is wie jij bent én hoe je jezelf aan de wereld laat zien. Het proces waarin je erachter komt wie je bent, noemen we identiteitsontwikkeling. Je identiteit bestaat uit verschillende puzzelstukjes: je geslacht, je culturele achtergrond, misschien je politieke overtuiging. Maar ook je hobby’s en wat jij belangrijk vindt in het leven horen erbij.

Herken je dit? Vooral als je jong bent, loop je vaak rond met vragen als: ‘Wie ben ik eigenlijk?’, ‘Wie wil ik worden?’ en ‘Hoe zie ik eruit in de ogen van anderen?’. Tussen je 12e en 18e wil je je vaak losmaken van je ouders – en dat is helemaal oké. Dat hoort erbij. Het is juist in deze tijd dat je je eigen identiteit vormt.

De mensen om je heen zijn als een spiegel – zij laten je zien wie je bent. Door gesprekken met anderen leer je jezelf steeds beter kennen. Sociale media geven daar weer een heel andere draai aan. Je kunt er nieuwe mensen ontmoeten of groepen ontdekken waar je je nog nooit in had verdiept. Zo zie je ineens hoeveel verschillende manieren er zijn om jezelf te zijn.

Heb je het gevoel dat je in het ‘echte leven’ niet zo makkelijk je plek vindt? Dan kunnen sociale media een uitkomst zijn. Online kun je ontdekken dat er meer mensen zijn die net zo denken of voelen als jij. Zowel jongeren als volwassenen kunnen er verschillende kanten van zichzelf uitproberen en ontdekken wat echt bij hen past.

Hieronder lees je meer over hoe sociale media dit precies doen en wat dit betekent voor hoe jij naar jezelf kijkt.

Op sociale media kun je jezelf laten zien zoals jij dat wilt. Je kiest zelf welke foto’s en berichten je deelt, waardoor je verschillende kanten van jezelf kunt uitproberen en ontdekken wat bij je past. Likes en reacties geven je snel feedback, wat je zelfbeeld kan versterken. Omdat je ook anoniem kunt zijn, heeft dit niet altijd directe gevolgen offline. Dat kan positief zijn, maar sommigen misbruiken deze anonimiteit om anderen te kwetsen.

De meeste mensen laten op sociale media vooral hun goede kanten zien. Als je terugkijkt op je profiel, kan dat je zelfbeeld een boost geven! Maar dan moet wat je laat zien wel echt bij je passen. Vooral meisjes en vrouwen die onzeker zijn over hun lichaam plaatsen vaak alleen foto’s waarop ze tevreden zijn over zichzelf. Als dit beeld ver afstaat van hoe je je vanbinnen voelt, werkt het juist niet voor een positief zelfbeeld. Onderzoek toont aan: jezelf mooier voordoen kan tijdelijk fijn voelen, maar uiteindelijk voel je je beter als je gewoon jezelf bent.

Op sociale media krijg je sociale feedback die laat zien hoe geaccepteerd je bent door anderen. Die feedback kan positief of negatief zijn. Likes, aardige reacties en veel volgers kunnen je tijdelijk een goed gevoel geven. Je voelt je zekerder en gewaardeerd, ongeacht of je de persoon kent. Of dit gevoel langdurig is, weten we nog niet zeker, maar het lijkt erop dat dit vaak maar tijdelijk is.

Vervelende of kwetsende reacties kunnen er dan weer voor zorgen dat je je slechter over jezelf voelt. Gelukkig delen de meeste gebruikers vooral positieve dingen en krijgen ze vaker aardige dan negatieve reacties.

Hoe sterk online feedback je raakt, is per persoon verschillend. Ben je onzeker of heb je graag waardering? Dan heeft zowel positieve als negatieve feedback meer impact op je. Complimenten kunnen steun geven, maar je bent dan ook gevoeliger voor kritiek. Onderzoek toont dat vooral meisjes sneller last hebben van negatieve effecten op hun zelfbeeld en lichaamsbeeld.

Op sociale media kun je jezelf makkelijk met anderen vergelijken. Dat doen we offline ook. Het helpt je ontdekken wie je bent en wat je wilt verbeteren. Dat is helemaal menselijk! Vergelijken hoort bij het vormen van je identiteit en is niet per se slecht.

Platforms zoals Instagram, TikTok en YouTube staan vol met foto’s en video’s. Van vreemden, van vrienden, celebrities of influencers. Er zijn twee soorten sociale vergelijking:

Opwaartse vergelijking: je vergelijkt jezelf met mensen die het volgens jou beter hebben of beter presteren.

Neerwaartse vergelijking: je vergelijkt jezelf met mensen die het volgens jou slechter hebben of slechter presteren.

Op sociale media gebeurt vaak vooral opwaartse vergelijking. Mensen delen meestal alleen hun hoogtepunten: successen, vakanties of “perfecte” selfies met filters. Dit kan motiverend werken als je denkt: “Dat wil ik ook bereiken!” Maar alleen als je gelooft dat jij dat ook kunt. Anders ga je je juist slechter voelen over jezelf.

Berichten zoals ‘fitspiration‘ met extreem gespierde lichamen kunnen leiden tot ontevredenheid over je eigen lichaam, vooral bij vrouwen. versterken deze vergelijkingen en kunnen impact hebben op je zelfvertrouwen.

Sociale media zijn belangrijk voor hoe je naar jezelf kijkt. Online kun je mensen ontmoeten die hetzelfde denken of voelen als jij. Dat gevoel van herkenning en erbij horen helpt je om jezelf beter te begrijpen en je identiteit te ontwikkelen. Ook kan het helpen om beter te begrijpen wie jij bent. Zo kun jij jezelf verder ontwikkelen. Dat is vooral waardevol voor minderheidsgroepen, zoals de LHBTQIA+ gemeenschap, religieuze of etnische minderheden, mensen met een beperking of migratieachtergrond.

Als je tot een minderheidsgroep behoort dan kan het zijn dat je minder mensen om je heen hebt die hetzelfde meemaken als jij. In je offline omgeving kun je dan te maken krijgen met onbegrip, uitsluiting of discriminatie. Onderzoek toont dat LHBTQIA+ personen online vaak makkelijker zichzelf durven te zijn dan offline.

Maar jezelf online laten zien brengt ook risico’s met zich mee, of je nu bij een minderheidsgroep hoort of niet. Sociale media kunnen een podium zijn voor haat, intimidatie, discriminatie en pesten. Het is belangrijk een balans te vinden tussen jezelf tonen en veiligheid. Platforms moeten je helpen controle te houden over wat je deelt en ziet – bijvoorbeeld door scheldwoorden automatisch te filteren, zelf te bepalen wie wat ziet van jou, of een andere naam te gebruiken dan je echte naam.

Wanneer je bewust omgaat met sociale media, help je jezelf bij het ontwikkelen van een beter zelfbeeld en een sterkere identiteit. Deze tips helpen je daarbij:

• Denk na over hoe jij jezelf online laat zien. Praat hierover met iemand die je vertrouwt. Hoe presenteer jij jezelf op sociale media? En klopt dat met hoe je je vanbinnen voelt?
• Wees kritisch over wat je online ziet. Wat mensen delen is niet altijd de waarheid. Veel mensen tonen vooral hun leuke momenten. Foto’s en video’s worden vaak bewerkt met filters, waardoor alles mooier lijkt dan het is.
• Vergelijken mag, maar let op hoe je je erbij voelt. Soms motiveert vergelijken je, maar het kan ook onzekerheid veroorzaken. Probeer te herkennen wanneer het je helpt en wanneer het je juist een vervelend gevoel geeft.
• Twijfelen en onzeker zijn is normaal. Op sociale media zoeken mensen vaak naar bevestiging. Weet dat twijfels en onzekerheden erbij horen – iedereen heeft ze.
• Zoek naar verschillende voorbeelden online. Er zijn veel groepen en mensen die andere vormen van schoonheid, identiteit of levensstijl laten zien. Dat kan je helpen om jezelf beter te begrijpen en te accepteren.
• Bescherm jezelf tegen nare berichten. Sommige platforms blokkeren vervelende of kwetsende content om online haat, pesten en discriminatie tegen te gaan. Let erop dat je platformen gebruikt die dit goed regelen.

Deze tekst is gebaseerd op het kennisdossier ‘Sociale media, zelfbeeld en identiteit’ van het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn. Dit Expertisecentrum is onderdeel van het Trimbos-instituut.