Een van de grootste voordelen van sociale media is dat je makkelijk contact kunt houden met mensen die je belangrijk vindt. Ook als ze niet in de buurt wonen. Misschien woont je beste vriend in een andere stad, of is je oma naar het buitenland verhuisd. Via sociale media kun je toch met ze in contact blijven!

Onderzoek laat zien dat sociale media kunnen helpen om bestaande vriendschappen te versterken (bron). Je kunt elkaar snel een berichtje sturen, foto’s delen van wat je meemaakt, of gewoon even bijkletsen via een videogesprek. Dit soort kleine momentjes van contact kunnen ervoor zorgen dat je je minder alleen voelt en je relaties levendig blijven.

Vooral voor mensen die door omstandigheden minder makkelijk naar buiten kunnen, kunnen sociale media een uitkomst zijn. Denk aan iemand die langdurig ziek is, iemand met een fysieke beperking, of iemand die in een afgelegen gebied woont. Sociale media maken het mogelijk om toch deel te blijven uitmaken van een gemeenschap.

Sociale media maken het ook mogelijk om kennis te maken met mensen die hetzelfde hebben meegemaakt als jij. Misschien heb je een chronische ziekte, ben je je ouders verloren, of worstel je met je identiteit. Online kun je communities vinden van mensen die begrijpen wat je doormaakt. Het is belangrijk dat je het gevoel kunt hebben dat je ‘erbij hoort’: dat is een belangrijk onderdeel van je welzijn.

Soms kan het helpen om te horen dat je niet de enige bent die met iets worstelt. Of om tips te krijgen van anderen die in een vergelijkbare situatie zitten. Veel mensen vinden troost en begrip in online groepen, vooral als ze zich in hun directe omgeving niet begrepen voelen.

Natuurlijk is niet elke online groep even ondersteunend, en het is belangrijk om kritisch te blijven. Maar sociale media zijn een plek waar je steun kunt vinden die je misschien offline mist.

Sociale media geven je de ruimte om te laten zien wie je bent. Je kunt foto’s delen van je hobby’s, je mening geven over dingen die je belangrijk vindt, of creatieve projecten laten zien waar je aan werkt. Dit kan goed voelen: je laat een stukje van jezelf zien en andere mensen reageren daarop. Dit is onderdeel van waarom sociale media zo verleidelijk zijn: we houden van aandacht van andere mensen.

Voor sommige mensen zijn sociale media zelfs een veilige plek om te experimenteren met hun identiteit. Misschien ben je bijvoorbeeld nog aan het uitzoeken wie je bent, of vind je het spannend om bepaalde dingen in het ‘echte’ leven te delen. Online kun je soms wat vrijer zijn, en dingen delen die offline moeilijker voelen.

Daarnaast kunnen sociale media je creativiteit stimuleren. Wanneer je ziet wat anderen maken of doen, kan dat je inspireren om zelf ook iets te proberen! Of misschien krijg je leuke feedback op iets dat je gemaakt hebt, wat weer motiveert om door te gaan.

Via sociale media kun je veel verschillende onderwerpen en perspectieven tegenkomen. Je kunt leren over maatschappelijke vraagstukken, kennismaken met andere culturen, of informatie vinden over onderwerpen die je interessant vindt. Dit kan je horizon verbreden en je bewuster maken van wat er in de wereld speelt!

Ook voor je gezondheid kan dit waardevol zijn. Er zijn accounts en pagina’s die betrouwbare informatie delen over mentale gezondheid, lichamelijke gezondheid, of gezonde gewoontes. Natuurlijk moet je altijd kritisch blijven op wat je online leest, want er is ook onbetrouwbare informatie te vinden op sociale media. Als je goed op blijft letten, dan kunnen sociale media je wel helpen om gezonder te leven.

Sommige mensen vinden via sociale media ook de moed om hulp te zoeken. Wanneer je ziet dat anderen open zijn over hun mentale gezondheid, kan dat het taboe wegnemen. Het kan je helpen om te beseffen dat het oké is om het moeilijk te hebben, en dat er hulp beschikbaar is.

Laten we eerlijk zijn: sociale media kunnen ook gewoon leuk zijn! Grappige video’s kijken, memes delen met vrienden, of bijpraten over een populaire serie. Dit soort luchtige momenten zijn ook belangrijk voor je welzijn. Lachen en ontspannen doen je goed, en sociale media kunnen daar een rol in spelen.

Na een stressvolle dag kan het fijn zijn om even een paar minuten te scrollen en je hoofd leeg te maken. Of om tijdens een saaie busreis even afleiding te zoeken. Zolang dat niet uit de hand loopt, is daar niks mis mee. Ontspanning is ook een vorm van zelfzorg.

Bovendien kunnen sociale media je helpen om leuke nieuwe activiteiten te ontdekken: een nieuw restaurant in je buurt, een evenement dat binnenkort plaatsvindt, of een boek dat mensen aanraden. Op die manier kunnen sociale media je je helpen om nieuwe ervaringen op te doen.

Sociale media zijn een tool. En zoals elke tool, hangt het effect af van hoe je hem gebruikt. Gebruik je sociale media op een manier die aansluit bij jouw behoeften en waarden? Dan kunnen ze een positieve bijdrage leveren aan je welzijn.

Je zelfbeeld is hoe jij naar jezelf kijkt; welke gedachten je over jezelf hebt. Dat kan van alles zijn: hoe je je persoonlijkheid ziet, waar je goed in bent, maar ook hoe je je voelt over je uiterlijk. Je zelfbeeld ontstaat door alles wat je in je leven meemaakt én door wat anderen tegen je zeggen of hoe ze op je reageren.

Als je een positief zelfbeeld hebt, accepteer je jezelf zoals je bent. Je hebt vertrouwen in wie je bent en vind jezelf waardevol. Dat doet meestal iets goeds met hoe je je voelt. Maar het werkt ook andersom: voel je je niet goed over jezelf? Dan merk je vaak dat het je welzijn ook behoorlijk kan beïnvloeden.

Je identiteit is wie jij bent én hoe je jezelf aan de wereld laat zien. Het proces waarin je erachter komt wie je bent, noemen we identiteitsontwikkeling. Je identiteit bestaat uit verschillende puzzelstukjes: je geslacht, je culturele achtergrond, misschien je politieke overtuiging. Maar ook je hobby’s en wat jij belangrijk vindt in het leven horen erbij.

Herken je dit? Vooral als je jong bent, loop je vaak rond met vragen als: ‘Wie ben ik eigenlijk?’, ‘Wie wil ik worden?’ en ‘Hoe zie ik eruit in de ogen van anderen?’. Tussen je 12e en 18e wil je je vaak losmaken van je ouders – en dat is helemaal oké. Dat hoort erbij. Het is juist in deze tijd dat je je eigen identiteit vormt.

De mensen om je heen zijn als een spiegel – zij laten je zien wie je bent. Door gesprekken met anderen leer je jezelf steeds beter kennen. Sociale media geven daar weer een heel andere draai aan. Je kunt er nieuwe mensen ontmoeten of groepen ontdekken waar je je nog nooit in had verdiept. Zo zie je ineens hoeveel verschillende manieren er zijn om jezelf te zijn.

Heb je het gevoel dat je in het ‘echte leven’ niet zo makkelijk je plek vindt? Dan kunnen sociale media een uitkomst zijn. Online kun je ontdekken dat er meer mensen zijn die net zo denken of voelen als jij. Zowel jongeren als volwassenen kunnen er verschillende kanten van zichzelf uitproberen en ontdekken wat echt bij hen past.

Hieronder lees je meer over hoe sociale media dit precies doen en wat dit betekent voor hoe jij naar jezelf kijkt.

Op sociale media kun je jezelf laten zien zoals jij dat wilt. Je kiest zelf welke foto’s en berichten je deelt, waardoor je verschillende kanten van jezelf kunt uitproberen en ontdekken wat bij je past. Likes en reacties geven je snel feedback, wat je zelfbeeld kan versterken. Omdat je ook anoniem kunt zijn, heeft dit niet altijd directe gevolgen offline. Dat kan positief zijn, maar sommigen misbruiken deze anonimiteit om anderen te kwetsen.

De meeste mensen laten op sociale media vooral hun goede kanten zien. Als je terugkijkt op je profiel, kan dat je zelfbeeld een boost geven! Maar dan moet wat je laat zien wel echt bij je passen. Vooral meisjes en vrouwen die onzeker zijn over hun lichaam plaatsen vaak alleen foto’s waarop ze tevreden zijn over zichzelf. Als dit beeld ver afstaat van hoe je je vanbinnen voelt, werkt het juist niet voor een positief zelfbeeld. Onderzoek toont aan: jezelf mooier voordoen kan tijdelijk fijn voelen, maar uiteindelijk voel je je beter als je gewoon jezelf bent.

Op sociale media krijg je sociale feedback die laat zien hoe geaccepteerd je bent door anderen. Die feedback kan positief of negatief zijn. Likes, aardige reacties en veel volgers kunnen je tijdelijk een goed gevoel geven. Je voelt je zekerder en gewaardeerd, ongeacht of je de persoon kent. Of dit gevoel langdurig is, weten we nog niet zeker, maar het lijkt erop dat dit vaak maar tijdelijk is.

Vervelende of kwetsende reacties kunnen er dan weer voor zorgen dat je je slechter over jezelf voelt. Gelukkig delen de meeste gebruikers vooral positieve dingen en krijgen ze vaker aardige dan negatieve reacties.

Hoe sterk online feedback je raakt, is per persoon verschillend. Ben je onzeker of heb je graag waardering? Dan heeft zowel positieve als negatieve feedback meer impact op je. Complimenten kunnen steun geven, maar je bent dan ook gevoeliger voor kritiek. Onderzoek toont dat vooral meisjes sneller last hebben van negatieve effecten op hun zelfbeeld en lichaamsbeeld.

Op sociale media kun je jezelf makkelijk met anderen vergelijken. Dat doen we offline ook. Het helpt je ontdekken wie je bent en wat je wilt verbeteren. Dat is helemaal menselijk! Vergelijken hoort bij het vormen van je identiteit en is niet per se slecht.

Platforms zoals Instagram, TikTok en YouTube staan vol met foto’s en video’s. Van vreemden, van vrienden, celebrities of influencers. Er zijn twee soorten sociale vergelijking:

Opwaartse vergelijking: je vergelijkt jezelf met mensen die het volgens jou beter hebben of beter presteren.

Neerwaartse vergelijking: je vergelijkt jezelf met mensen die het volgens jou slechter hebben of slechter presteren.

Op sociale media gebeurt vaak vooral opwaartse vergelijking. Mensen delen meestal alleen hun hoogtepunten: successen, vakanties of “perfecte” selfies met filters. Dit kan motiverend werken als je denkt: “Dat wil ik ook bereiken!” Maar alleen als je gelooft dat jij dat ook kunt. Anders ga je je juist slechter voelen over jezelf.

Berichten zoals ‘fitspiration‘ met extreem gespierde lichamen kunnen leiden tot ontevredenheid over je eigen lichaam, vooral bij vrouwen. versterken deze vergelijkingen en kunnen impact hebben op je zelfvertrouwen.

Sociale media zijn belangrijk voor hoe je naar jezelf kijkt. Online kun je mensen ontmoeten die hetzelfde denken of voelen als jij. Dat gevoel van herkenning en erbij horen helpt je om jezelf beter te begrijpen en je identiteit te ontwikkelen. Ook kan het helpen om beter te begrijpen wie jij bent. Zo kun jij jezelf verder ontwikkelen. Dat is vooral waardevol voor minderheidsgroepen, zoals de LHBTQIA+ gemeenschap, religieuze of etnische minderheden, mensen met een beperking of migratieachtergrond.

Als je tot een minderheidsgroep behoort dan kan het zijn dat je minder mensen om je heen hebt die hetzelfde meemaken als jij. In je offline omgeving kun je dan te maken krijgen met onbegrip, uitsluiting of discriminatie. Onderzoek toont dat LHBTQIA+ personen online vaak makkelijker zichzelf durven te zijn dan offline.

Maar jezelf online laten zien brengt ook risico’s met zich mee, of je nu bij een minderheidsgroep hoort of niet. Sociale media kunnen een podium zijn voor haat, intimidatie, discriminatie en pesten. Het is belangrijk een balans te vinden tussen jezelf tonen en veiligheid. Platforms moeten je helpen controle te houden over wat je deelt en ziet – bijvoorbeeld door scheldwoorden automatisch te filteren, zelf te bepalen wie wat ziet van jou, of een andere naam te gebruiken dan je echte naam.

Wanneer je bewust omgaat met sociale media, help je jezelf bij het ontwikkelen van een beter zelfbeeld en een sterkere identiteit. Deze tips helpen je daarbij:

• Denk na over hoe jij jezelf online laat zien. Praat hierover met iemand die je vertrouwt. Hoe presenteer jij jezelf op sociale media? En klopt dat met hoe je je vanbinnen voelt?
• Wees kritisch over wat je online ziet. Wat mensen delen is niet altijd de waarheid. Veel mensen tonen vooral hun leuke momenten. Foto’s en video’s worden vaak bewerkt met filters, waardoor alles mooier lijkt dan het is.
• Vergelijken mag, maar let op hoe je je erbij voelt. Soms motiveert vergelijken je, maar het kan ook onzekerheid veroorzaken. Probeer te herkennen wanneer het je helpt en wanneer het je juist een vervelend gevoel geeft.
• Twijfelen en onzeker zijn is normaal. Op sociale media zoeken mensen vaak naar bevestiging. Weet dat twijfels en onzekerheden erbij horen – iedereen heeft ze.
• Zoek naar verschillende voorbeelden online. Er zijn veel groepen en mensen die andere vormen van schoonheid, identiteit of levensstijl laten zien. Dat kan je helpen om jezelf beter te begrijpen en te accepteren.
• Bescherm jezelf tegen nare berichten. Sommige platforms blokkeren vervelende of kwetsende content om online haat, pesten en discriminatie tegen te gaan. Let erop dat je platformen gebruikt die dit goed regelen.

Deze tekst is gebaseerd op het kennisdossier ‘Sociale media, zelfbeeld en identiteit’ van het Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn. Dit Expertisecentrum is onderdeel van het Trimbos-instituut.

Om te beginnen is het goed om even stil te staan bij de vraag: wat is mentale gezondheid precies? Voor de één betekent het een drukke werkdag, voor de ander gaat het om angst of somberheid. Maar uiteindelijk is mentale gezondheid de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen, en hoe je omgaat met uitdagingen in het dagelijks leven. Tegelijkertijd gaat het ook over hoe jij en anderen in de samenleving dit ervaren.

Heel veel verschillende dingen kunnen je mentale gezondheid beter of slechter maken. Denk aan gebeurtenissen in je omgeving. Of veranderingen in je eigen situatie. Maar ook digitale technologieën zoals sociale media kunnen maken dat je je beter of slechter voelt.

Sociale media kunnen invloed hebben op hoe je je voelt. Die invloed is vaak tijdelijk en verschilt per moment. Een foto of bericht kan je de ene keer blij maken en de andere keer juist verdrietig. Dat hangt af van hoe je je op dat moment al voelt en wat er op dat moment speelt in je leven.

Omdat deze effecten zo wisselen, is het moeilijk te meten wat sociale media op de lange termijn doen. Toch is het belangrijk om te weten hoe sociale media je dagelijks je mentaal welzijn kunnen beïnvloeden.

Sociale media kunnen een positieve en negatieve invloed hebben

Sociale media kunnen je een goed gevoel geven. Je ziet misschien iets moois, je raakt geïnspireerd of je hebt contact met vrienden en familie. Dat kan je blij maken en je voelt je verbonden met anderen.

Maar sociale media kunnen je ook een vervelend gevoel geven. Je vergelijkt jezelf misschien met anderen. Of je bent bang om iets te missen. Misschien krijg je veel meldingen en voel je je overspoeld. Dit kan stress geven of zorgen dat je je somber of onzeker voelt.

Iedereen heeft weleens last van spanning, somberheid of onzekerheid. Dat hoort erbij. Je kunt sociale media zien als een extra plek waar deze gevoelens naar voren kunnen komen, net als in het offline leven. Wat wel anders is, is dat het online lastig is om te zien wat anderen echt denken of voelen. Tegelijk zijn sommige dingen juist heel zichtbaar, zoals likes en reacties. Dit kan de indruk geven dat populariteit meetbaar is. In het echte leven werkt dat anders.

Ben je gevoelig voor mentale klachten? Let dan goed op hoe sociale media je beïnvloeden. Check regelmatig hoe je je voelt na het gebruik.

Normaal gebruik van sociale media heeft voor de meeste mensen geen grote invloed op mentale gezondheid op de lange termijn. Maar er is een verschil tussen normaal gebruik en problematisch gebruik. Van problematisch gebruik is sprake als je heel veel tijd op sociale media doorbrengt en er niet mee kunt stoppen, ook wanneer het eigenlijk niet meer goed voelt.

Mensen met mentale klachten gebruiken sociale media vaak anders dan anderen. Zij zijn er vaak veel meer mee bezig. Dit kan een negatieve spiraal veroorzaken. Als je je al niet lekker voelt is het best mogelijk dat je op sociale media gaat zoeken naar ontspanning of verlichting. Maar je bent dan ook kwetsbaarder, bijvoorbeeld voor een vervelend bericht of een jaloersmakende foto van iemand anders. Dan kan het dat je je nog slechter gaat voelen.

Veel mensen maken zich zorgen over de invloed van sociale media op bijvoorbeeld eenzaamheid, angsten en depressie. Daar vertellen we hieronder meer over.

Sociale media en eenzaamheid

De relatie tussen sociale media en eenzaamheid werkt twee kanten op. Mensen die zich eenzaam voelen hebben vaak een kleiner sociaal netwerk. Zij gaan daarom vaker op sociale media om zich minder eenzaam te voelen. Soms helpt dat. Je kunt dan online contact maken en je toch nog verbonden voelen met anderen.

Maar helaas vinden eenzame mensen niet altijd de steun die ze zoeken op sociale media. Zij lopen een groter risico op problematisch gebruik van sociale media. Ze proberen daarmee hun eenzaamheid te verlichten, maar dat lukt niet altijd.

Of sociale media helpen tegen eenzaamheid of het juist versterkt hangt dus af van verschillende dingen. Het maakt uit hoe jouw persoonlijkheid is, waarom je sociale media gebruikt,welke reacties je online krijgt en hoeveel je hebt uit je verdere (offline) sociale netwerk.

Sociale media en angst

Uit onderzoek onder studenten blijkt dat sociale media zowel kansen als risico’s kunnen geven bij angst. Sociale media kunnen aan de ene kant angst verminderen. Dat gebeurt door positieve ervaringen, verbondenheid en afleiding. Je kunt even ontsnappen aan de realiteit. Soms is dat best gezond!

Maar sociale media kunnen angst ook versterken. Dat komt door stress, jezelf vergelijken met anderen en FOMO: fear of missing out. FOMO betekent dat je bang bent iets te missen. Ook vervelende ervaringen en uitstelgedrag op sociale media kunnen angst versterken. We weten dat mensen met sociale angst een grotere kans hebben op problematisch gebruik van sociale media. Dit lijkt op wat we bij eenzaamheid zien.

Sociale media en depressie

Ook bij depressie zien we dat vooral problematisch gebruik van sociale media verband houdt met meer klachten. Ook hier kan een negatieve spiraal ontstaan. Mensen met depressieklachten lopen een groter risico op problematisch gebruik. Dat kan de klachten verergeren. Normaal gebruik lijkt minder effect te hebben.

Of deze spiraal ontstaat hangt af van verschillende factoren. Het maakt bijvoorbeeld uit wanneer je sociale media gebruikt. Gebruik ’s avonds laat of nachts brengt een hoger risico met zich mee. Ook maakt het uit of je je emotioneel afhankelijk voelt van sociale media. En of je zelf actief berichten plaatst of alleen maar passief naar anderen kijkt.

Mensen met weinig zelfvertrouwen lopen een groter risico op depressieklachten/het ontwikkelen van een depressie. Zij hebben ook vaker last van problematisch socialemediagebruik.

Het is niet nodig om helemaal te stoppen met sociale media. Zo heb je in dit artikel ook gelezen dat het voordelen heeft. Maar dan is het wel goed om er bewust mee om te gaan. Dan behoud je zoveel mogelijk voordelen en heeft het geen nadelen. In het artikel “Tips voor mindful scrollen” lees je tips om je goed te blijven voelen als je sociale media gebruikt.