Wanneer je Instagram, TikTok, YouTube of Facebook opent, zie je geen willekeurige verzameling berichten. Wat je ziet is zorgvuldig voor jou gekozen door een algoritme: een verzameling regels, signalen en berekeningen gemaakt door een AI-model. Die regels bepalen samen welke content je te zien krijgt en in welke volgorde.

Vroeger werkten sociale media anders. Rond 2000, toen de eerste sociale media platforms zoals MySpace en Facebook ontstonden, waren algoritmes puur chronologisch. Dat betekent dat de volgorde van posts op basis van tijd wordt bepaald: het nieuwste bericht stond bovenaan. Oudere berichten zakten naar beneden als er nieuwe berichten bijkwamen. Iedereen zag ongeveer dezelfde volgorde, omdat het platform niet “meedacht” over wat jij misschien het leukst zou vinden. Dat is bijna niet meer voor te stellen!

Maar platforms begonnen hard te groeien. Wanneer de hoeveelheid content heel groot is, is een chronologische volgorde niet altijd prettig. Belangrijker nog is dat bedrijven achter sociale media zagen dat je langer op een platform blijft als je precíes krijgt wat jij leuk vindt.

Nu gebruiken alle grote platforms slimme algoritmes op basis van AI die de hele tijd leren van jouw gedrag. Zo laten ze je vooral zien wat bij jou past. Daarom krijg je ook meestal advertenties te zien die specifiek op jou gericht zijn.

De enige uitzondering daarop zijn sinds kort Instagram en Facebook: zij moeten nu weer in eerste instantie een chronologische feed aanbieden.

Aan de ene kant zijn we met zijn allen eigenlijk best blij dat algoritmes ons informatie geven die aansluit op wat wíj interessant vinden. Wie vindt het nou leuk om allerlei content te zien die helemaal niet past bij wat jij leuk vindt? Maar dat je feed zo specifiek op jou afgestemd is brengt ook zorgen met zich mee.

Filterbubbels

Heb je weleens gehoord van de ‘filterbubbel’? Dat betekent dat je vooral berichten te zien krijgt die passen bij wat je al denkt of leuk vindt. Het gevolg kan zijn dat je minder andere ideeën of meningen tegenkomt. Onderzoek laat zien dat algoritmes daarvoor kunnen zorgen¹Ahmmad, M., Shahzad, K., Iqbal, A., & Latif, M. (2025). Trap of Social Media Algorithms: A Systematic Review of Research on Filter Bubbles, Echo Chambers, and Their Impact on Youth. Societies, 15(11), 301. https://doi.org/10.3390/soc15110301.

Toch is het bewijs uit onderzoek nog niet zo eenduidig. In een overzicht van 129 onderzoeken is er weinig bewijs dat algoritmes zorgen voor filterbubbels. Met andere woorden: mensen zien online ook berichten die niet helemaal bij ze passen. Ze reageren bijvoorbeeld ook op informatie waar ze het niet mee eens zijn²Hartmann, D., Wang, S.M., Pohlmann, L. et al. A systematic review of echo chamber research: comparative analysis of conceptualizations, operationalizations, and varying outcomes. J Comput Soc Sc 8, 52 (2025). https://doi.org/10.1007/s42001-025-00381-z.

Moeilijk om los te komen van je feed

Als algoritmes je steeds dingen laten zien die je leuk vindt, kan het lastiger zijn om los te komen van sociale media. Daarom worden dit soort heel persoonlijke algoritmes (hyper-gepersonaliseerde algoritmes) soms gezien als manipulatief of ‘verslavend’. Natuurlijk, het is goed dat platforms aansluiten op onze interesses, maar dat moet niet ten koste gaan van onze gezondheid.

Het goede nieuws is: jij kunt invloed uitoefenen op het algoritme! Juist omdat algoritmes zich vormen naar jóuw keuzes en gedrag. Maar dan is het wel belangrijk dat je weet hoe algoritmes werken en wat jij kunt doen.

Volg bewust en ontvolg actief

Denk kritisch na over de accounts en pagina’s die je volgt. Stel jezelf vragen zoals: Wie is de maker van deze content? Weten ze genoeg over dit onderwerp? Hebben ze misschien een eigen belang of mening die meespeelt?

Geef het algoritme actief feedback

Wanneer je een post, reel of video tegenkomt die je niet bevalt, die niet relevant is, of je simpelweg een slecht gevoel geeft, zoek naar het optiemenu (meestal drie puntjes). Selecteer “Niet geïnteresseerd”, “Verberg post” of “Toon minder van dit soort content”. Dit is een van de beste manieren om je algoritme bij te sturen. Als je dit een paar dagen doet, zul je een verandering merken.

Interacteer ook actief met wat je wél wilt zien

Je kunt inspelen op het algoritme door meer (en langer) te interacteren met het soort content dat je meer wilt zien. Als je niet tevreden bent en andere content in je feed wilt, ga er actief naar op zoek. Zoek naar hashtags of onderwerpen waar je nieuw in geïnteresseerd bent, volg makers met dezelfde interesses en interacteer met hun content (liken, reageren of delen).

Kortom

Je bent dus gelukkig niet volledig overgeleverd aan deze systemen. Door te begrijpen hoe algoritmes werken en bewuste keuzes te maken, kun je je feed actief vormgeven naar wat jij fijn en waardevol vindt. Weet wie je volgt, waar je op reageert en welke feedback je geeft.

Maar vergeet niet dat de verantwoordelijkheid alleen bij jou ligt. Platforms moeten duidelijker zijn over hun algoritmes en gebruikers meer controle geven. Ook moeten bedrijven hun platform zo ontwerpen dat gezondheid en welzijn belangrijker zijn dan jou zo lang mogelijk op het platform te houden. Maar in de tussentijd kun je al veel doen om je sociale media beter te laten aansluiten bij wat jij belangrijk vindt en wat goed voor je is.

Wil jij tips voor hoe je bewust om kunt gaan met sociale media? Bekijk dan onze Tips voor mindful scrollen.

Hoe je het nu wendt of keert, mensen zijn sociale dieren! Al vele duizenden jaren zijn onze hersenen zo ingericht dat we veel waarde hechten aan andere mensen en wat zij van ons vinden. We gaan vaak op zoek naar sociaal contact, vinden het fijn om leuk gevonden te worden, en kunnen er serieus last van hebben als we lang alleen zijn.

Het voelt dus goed om gezien te worden, of dat nu offline is of op sociale media. Wanneer je iets plaats op sociale media en anderen reageren daarop, dan geeft dat je een prettig gevoel. Elke like, hartje of positieve reactie is een klein compliment. Dat vinden we heel fijn omdat er in onze hersenen een beloningssysteem zit. Wanneer er iets leuks gebeurt maakt je brein een stofje aan – dopamine – waardoor jij je goed voelt. Dat gebeurt ook bij je favoriete eten, óf bij een leuke reactie onder je post.

Het vervelende is dat je eigenlijk nooit precies weet wanneer die beloning komt, en hoe groot die dan gaat zijn. Misschien krijg je vijf likes, misschien vijftig! Die onvoorspelbaarheid maakt het extra spannend én verleidelijk om meer te doen met sociale media.

Iedereen kent de term tegenwoordig wel: FOMO. FOMO staat voor ‘fear of missing out’, wat in het Nederlands betekent: bang om dingen te missen. Sociale media kunnen dit gevoel versterken. Je ziet de hele tijd wat anderen doen: leuke feestjes, vakanties en grappige filmpjes. Als jij hiervoor gevoelig bent, dan kun je het idee krijgen dat iedereen leuker bezig is dan jij. FOMO kan er ook voor zorgen dat je vaker sociale media opent dan nodig. Misschien is er wel iets leuks gebeurd in de tussentijd? Ook hier is die onvoorspelbaarheid erg verleidelijk. Wij zijn als mensen nu eenmaal ook heel erg nieuwsgierig!

Op de meeste sociale media kun je eindeloos blijven scrollen. Het gebeurt niet vaak dat je uit jezelf denkt: “Oké, ik heb alles gezien.” Er is namelijk altijd nieuwe content. Dat is een eigenschap van veel sociale media apps, die ooit is ingebouwd voor gebruiksvriendelijkheid. Zodra je bijna onderaan bent, laadt het platform automatisch nieuwe berichten. Je hoeft niet eens op een knop te klikken. Zo blijf je maar doorgaan: nog één video, nog één foto, nog één bericht. Maar toen zagen de platforms dat mensen door het oneindig scrollen ook veel meer tijd doorbrengen op hun app. En dat is toevallig ook precies wat deze platforms vaak willen.

Ping! Je telefoon geeft een seintje. Iemand heeft gereageerd op je bericht. Of iemand heeft je getagd in een foto. Of er is een nieuw bericht in de groepsapp. Notificaties zijn ontworpen om je aandacht te trekken. Ze zijn als een vriendelijk tikje op je schouder: “Hé, kijk even naar mij!” En het werkt. Onderzoek laat zien dat de meeste mensen binnen een paar minuten reageren op een notificatie (bron).

Aan de ene kant is dat fijn: je wilt tenslotte ook bij belangrijke dingen snel op de hoogte zijn. Maar het vervelende is dat je hersenen hierdoor de hele tijd op scherp staan. Je bent altijd een beetje aan het wachten op het volgende seintje. Dit kan ervoor zorgen dat je je minder goed kunt concentreren op andere dingen, zoals huiswerk, werk of een gesprek met iemand (bron).

Dan zijn er nog de algoritmes: de kunstmatige intelligentie die in apps zit om te bepalen wát jij op je sociale media te zien krijgt. Sociale media leren van je gedrag. Welke video’s kijk je helemaal af? Bij welke foto’s blijf je langer hangen? Sociale media apps verzamelen deze informatie over jouw gedrag.

Met deze informatie kunnen ze hun algoritme trainen om jou steeds te laten zien wat jij waarschijnlijk interessant vindt. Leuk, toch? Ja en nee. Aan de ene kant is het natuurlijk fijn dat je content ziet die past bij wat jij leuk vindt. We weten zelfs uit onderzoek dat we het vaak zelfs fijner vinden mét persoonlijk algoritme dan zonder (bron). Maar aan de andere kant betekent dat ook dat sociale media precies weten hoe ze je aan je scherm geplakt moeten houden. Zoals met veel dingen die ons leven gebruiksvriendelijker maken; je levert ook vaak iets anders in. In dit geval is dat voor sommigen het gevoel van controle over hoe ze sociale media gebruiken.

Sociale media zijn niet goed of slecht: het gaat erom hoe je ze gebruikt. En als je merkt dat ze te veel van je tijd of aandacht opeisen, dan is het goed om daar eerlijk naar te kijken. Want jij bepaalt uiteindelijk hoeveel ruimte ze in je leven krijgen.

Sociale media zijn websites en apps waar je berichten, foto’s en video’s kunt delen met anderen. Een belangrijke eigenschap van sociale media is dat het twee richtingen heeft: jij deelt iets, en anderen kunnen daar weer op reageren. En zo kun jij dus ook reageren op foto’s, video’s of verhalen die anderen delen. Denk aan een digitaal plein waar iedereen kan meepraten. Dat maakt sociale media anders dan veel andere ‘media’, zoals de televisie of krant. Bij sociale media kun je zowel toeschouwer als deelnemer zijn.

Bij sociale media denken we vaak aan Facebook of TikTok. Maar er bestaan veel verschillende soorten sociale media. Er zijn bijvoorbeeld platforms die gemaakt zijn zodat jij vooral dingen kunt delen met mensen die je kent. Maar je hebt ook platforms waarbij je juist dingen kunt delen met veel mensen die je niet kent.

WhatsApp, Signal, Facebook Messenger en Snapchat zijn sociale media waar je vooral contact hebt met mensen die je kent. Dat zijn messaging-apps of berichtenapps, waarbij je berichten, foto’s of video’s naar specifieke mensen stuurt. Deze berichtenapps zijn ontstaan uit het vroegere ‘SMS’en’. Maar in plaats van dat je beltegoed moet gebruiken om elkaar een bericht te sturen kun je dat nu via je internet doen. De meeste berichtenapps gaan vooral om het sturen van tekst, al kun je vaak ook foto’s of video’s sturen. Snapchat is daarin een uitzondering: daarin stuur je elkaar eigenlijk altijd video’s of foto’s, die na een korte tijd weer verdwijnen.

Bij andere apps kun je berichten of beelden delen met meer mensen. Voorbeelden van zulke apps zijn Facebook, Instagram, TikTok, LinkedIn en X (vroeger Twitter). Via dit soort apps kun je vaak in contact komen met mensen die je niet kent. Dat heeft zowel voordelen als nadelen. Het is goed om open te blijven staan voor andere meningen, en te horen wat andere mensen doen en vinden. Maar contact met mensen die je niet kent kan ook risico’s met zich meebrengen: het is bijvoorbeeld moeilijk om te weten of iemand echt is wie die zegt te zijn. Gelukkig kun je op sociale media de instellingen aanpassen. Daarmee kun je zelf bepalen wie jouw posts mag zien.

Dan zijn er ook apps die door sommigen wel worden gezien als een sociaal medium, en door anderen niet. YouTube bijvoorbeeld. Sommige mensen gebruiken YouTube alleen maar om video’s te kijken, zoals je ook bij een televisie zou doen. Maar sommige mensen doen meer op het platform, bijvoorbeeld een video ‘liken’ of op de video’s van anderen reageren.

Het is goed om te beseffen dat sociale media vaak veranderen over de tijd heen. Zo komen er bij bestaande apps nieuwe functies. Ook komen er soms nieuwe sociale media bij (bijvoorbeeld BlueSky of BeReal). Omdat er veel veranderingen zijn is het belangrijk goed op te blijven letten of een app nog past bij wat jij wilt.

Soms worden er namelijk functies toegevoegd die jouw ervaring leuker óf minder leuk kunnen maken. Ook kan het zijn dat platforms hun regels veranderen over waar jij allemaal mee akkoord gaat als jij hun app gebruikt. Die regels zijn soms moeilijk om te lezen, maar kunnen wel invloed hebben op jouw privacy. Daarom is het belangrijk om alert te blijven!

Of je nu WhatsApp gebruikt om met je beste vriend te appen, op TikTok video’s bekijkt, of via Facebook contact houdt met familie – belangrijk is dat jij sociale media gebruikt op een manier die bij jou past. Er is geen ‘juiste’ manier, zolang je er maar bewust mee omgaat.